Չհաղթահարվող Նժդեհը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է ԵՊՀ փիլիսոփայության պատմության ամբիոնի դոցենտ Արմեն Սարգսյանը

– Արմեն, մեր քաղաքական միջավայրն ինչպիսի՞ գաղափարական հիմքի վրա է ձևավորվում:

– Անկախացումից հետո Հայաստանի Հանրապետությունը որդեգրեց զարգացման ժողովրդավարացման ճանապարհը և ընդունեց քաղաքական բազմակարծության սկզբունքը: Սակայն մեր իրականության հիմնական խնդիրը ոչ թե քաղաքական գաղափարախոսությունների ներկայացվածության, այլ այդ գաղափարախոսությունների կրողների բացակայության մեջ է: Այսինքն` ոչ թե կա ժողովրդավարական ինստիտուտների պակաս, այլ բացակայում է ժողովրդավարական մշակույթը:

– Իսկ մեր` պատմականորեն ձևավորված գաղափարական միտքը որքանո՞վ է ներկա այսօր:

– Հայ իրականության մեջ պատմականորեն ունեցել ենք որոշակիորեն մշակված գաղափարախոսական սկզբունքներ: Եվ դրանք ինչ–որ չափով ներկա են այսօրվա կյանքում: Օրինակ` Նժդեհի ցեղակրոն ուսմունքը, որն իր գաղափարական սնունդը ստացել էր նաև անցյալի մեր հոգևոր մեծերից, պաշտոնապես որդեգրված է որպես Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության գործունեության գաղափարական ուղենիշ:

– Ժամանակավրեպ չէ՞ արդյոք Նժդեհի ցեղակրոն ուսմունքի գաղափարախոսությունը:

– Հարցը տեղին է: Ուստի նախ պետք է մեր առջև խնդիր դնենք հստակ հասկանալ` ի՞նչ ասել է ցեղակրոն ուսմունք: Որովհետև այն ըմբռնելիության առումով լուրջ բարդություններ ունի, որն էլ հանգեցնում է տարընկալումների ու նաև այնպիսի դրսևորումների, որոնք իրապես հեռու են հենց Նժդեհի գաղափարներից:

Միաժամանակ կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր ազգ, եթե ուզում է այս` գլոբալացման ժամանակների մարտահրավերները հավուր պատշաճի դիմակայել, պետք է անընդհատ հետամուտ լինի իր ինքնության արդիականացման խնդրին: Եվ Նժդեհի ցեղակրոնության ուսմունքը, որը ստեղծվել էր կոնկրետ ժամանակաշրջանի կոնկրետ պատմաքաղաքական խնդիրների լուծման նպատակով, բովանդակում է որոշակի մոտեցումներ, որոնք կարող են և այսօր արդիական չհնչել:

Բայց գլոբալ առումով և ցեղակրոն ուսմունքը, և Նժդեհի ընդհանրապես տեսական ողջ ժառանգությունը արդիական լինելու հայտ են ներկայացնում մերօրյա բազմաթիվ թերիների ախտորոշման և հաղթահարման տեսանկյունից: Մեկ օրինակ. ցեղակրոն ուսմունքում կա արյան պաշտամունքի դրույթը, համաձայն որի պետք է արգելվեն խառնացեղ ամուսնությունները: Երկխոսության գնացող ժամանակակից գլոբալ աշխարհում խառնացեղ ամուսնությունների արգելքը, այո, ժամանակավրեպ է: Բայց ես, որպես հետազոտող համոզված եմ, որ նրա` արյան պաշտամունքի դրույթը իրականում պայմանավորված է եղել ոչ թե ազգի կենսաբանականացման համոզումով, այլ` գաղութահայության շրջանակներում էթնիկ ձուլման գործընթացները կանխարգելելու շարժառիթով:

– Ես մի բան գիտեմ` երբ մի բանի մասին շատ ես խոսում, այլևս չես փորձում խորանալ նրա էության մեջ. ի վերջո, մենք այսօր ճանաչո՞ւմ ենք Նժդեհին. ի՞նչ է Նժդեհն ասում, ո՞րն է նրա գաղափարախոսության հենքը: Եվ, ընդհանրապես, ո՞րն է նժդեհականության փիլիսոփայությունը:

– Պետք է տարբերակենք Նժդեհի ուսմունքն ու նժդեհականությունը: Որովհետև պատմությունը ցույց է տալիս, որ մայր ուսմունքների ու վերջիններիս գաղափարական ժառանգության միջև երբեմն անհամապատասխանություն է առաջանում: Օրինակ, կա Մաքիավելին` իր հայացքներով ու կա մաքիավելիզմը, որոնք որոշ հարցերում էապես տարբեր են: Փիլիսոփայության մեջ առկա է հերմենևտիկական ուղղությունը, որն ասում է` տեքստը գերազանցում է հեղինակին: Այսինքն` տեքստին առնչվողները կարող են այն հասկանալ ոչ այնպես, ինչպես հեղինակն է պատկերացնում: Եվ սա օբյեկտիվ վիճակ է:

Չնայած հաճախ ներկայացվել է խիստ ազգային կերպար, Նժդեհի ազգայնականությունը խարսխված է իրապես հումանիստական արժեքների վրա: Այս առնչությամբ հիշենք նրա խոսքը.«Կրելով կնիքը Հայաստանի բնության ու պատմության, հայ եմ ես, մտածումներով ու ապրումներով, սակայն, ես մարդ եմ` համամարդ՚:

– Այո. հետևորդների համար առաջին հերթին Նժդեհը նախ հայ է, հետո` մարդ: Այսինքն` մարդ լինելով չէ, որ գալիս է իր էթնիկ պատկանելությանը:

– Չի կարելի ասել, թե ամբողջությամբ այդպես է, բայց և այնպես կան նման ըմբռնողներ: Անգամ առօրյա փոքրիկ հարցախույզով կպարզենք, որ Նժդեհ անունը ժողովրդի մոտ ասոցացվում է թուրքատյացությամբ պայմանավորված հայրենասիրության հետ: Սակայն իրականում նման բան չկա. Նժդեհի տեքստը այդ հարցերին հստակ պատասխաններ տալիս է. նա ասում է`«Իմ հայրենիքը մարդկայնորեն այն լավագույնն է, որը կա Հայաստանում՚:

– Նշանակում է հարկ չկա՞ Նժդեհի պարագայում ասել, որ տեքստը առավել է, քան հեղինակը:

– Ոչ, կարող ենք և ասել: Չպետք է մոռանալ, որ Նժդեհն անկախ իր կամքից հետը բերել է նաև իր ժամանակի շունչը: Ընդհանրապես Նժդեհի չհասկացվածությունը հիմնականում երկու գործոնների ազդեցությամբ է: Առաջինը նժդեհյան երկկողմանի շահարկումներն են. մի կողմից մարդիկ են, ովքեր չնայած, համարձակություն չունեն առերեսվել Նժդեհի գաղափարներին, անընդհատ շեփորահարում են նրա անունը: Կան և մարդիկ, որ հանուն քաղաքական որոշակի շահի սպասարկման, քննադատում են նույն Նժդեհին: Պայմանականորեն բերենք լիբերալ և պահպանողական հոսանքների օրինակը:

– Իսկ օրինաչա՞փ են Նժդեհ գործչին Նժդեհ գաղափարախոսից առանձնացնելու փորձերը:

– Ես համաձայն չեմ այդ մոտեցմանը: Նժդեհի` մեր պատմության մեջ եզակիներից մեկը լինելու հանգամանքը պայմանավորված է նրանով, որ նրա գործունեությունն ու գաղափարական կյանքը ձուլված են եղել ի մի բնություն: Նժդեհի փիլիսոփայությունը նրա գործունեության իմաստուն դայակն էր, իսկ գործունեությունը` փիլիսոփայության իրագործելիության խորհրդանիշը:

– «Ուժն է ծնում իրավունք» արտահայտությունը Նժդեհինն է, որի մեջ կասկածելի է` դրակա՞նն է շատ, թե բացասականը:

– Մասնագիտական գրականության մեջ այս հարցի հետ կապված որոշակի հստակություն արդեն կա: Ըստ տեսակետներից մեկի, նշյալ արտահայտությունը նա վերցրել է «Սիոնի իմաստունների արձանագրություններ»–ից: Բայց սա մի կողմ թողնենք. փորձենք հասկանալ, թե Նժդեհն ուժ ասելով ինչ է հասկանում: Հաճախ, երբ Նժդեհի ուժապաշտությունը քննադատում են կրկի՛ն քաղաքական որոշակի շահեր հետապնդելիս, դրանցում մի տեսակետ է առկա, որ ցեղակրոնությունը չի կարող լինել ազգային գաղափարախոսություն: Այսինքն` մի ամբողջ ազգ չի կարող առաջնորդվել գաղափարախոսությամբ, ուր արդարացվում է ուժը: Միաժամանակ` եթե ուժն արդարացվում է, նշանակում է` մենք դեմ ենք դուրս գալիս նաև հայ դատի մեր խնդիրներին: Քանզի թուրքերն իրե՛նք էլ ուժեղ էին հայերից:

Բայց սա Նժդեհի չիմացությամբ Նժդեհին ուղղված քննադատություն է: Նժդեհն իր աշխատություններից մեկում այսպիսի միտք էր արտահայտում.«ըստ Շոպենհաուերի, մարդը ցավ է պատճառում դիմացինին սեփական ցավը մեղմելու համար: Թուրքական գազանություններն էլ պետք է բացատրել անհատ և հավաքական թուրքի տկարությամբ և այդ տկարության նվաստացուցիչ գիտակցությամբ՚:

Պարզապես Նժդեհը ցավով էր փաստում, ընդ որում` կանտյան փիլիսոփայության ոգով, որ սոցիալ–դարվինիստական իրականության մեջ, քաղաքական–ազգային իրարակերության պայմաններում մարդը մարդու համար, ազգը ազգի համար միջոց է, և ո՛չ նպատակ: Եվ այս ամենը հաշվի առնելով, թեպետ ի սկզբանե ունենք բնատուր իրավունքներ, բայց դրանք երբեք կյանքի չեն կոչվի, եթե չունենանք կյանքի կոչելու ուժն ու կամքը:

– Իսկ ո՞նց եք վերաբերվում հոգևոր Նժդեհի գաղափարին: Եվ կարելի՞ է հոգևոր Նժդեհը դիտարկել որպես հիմքը քաղաքական–գաղափարական Նժդեհի:

– Միանշանակ համաձայն եմ հարցադրմանը: Ես այն համոզման եմ, որ Նժդեհ մտածողին չպետք է կաղապարել ցեղակրոն ուսմունքով: Կարծում եմ` անգամ հնարավոր չէ հասկանալ ցեղակրոն ուսմունքը, եթե չենք ճանաչում Նժդեհին` մինչև ցեղակրոն ուսմունքը և դրանից հետո գրված ստեղծագործություններով:

Հոգևոր Նժդեհը մեր առջև կանգնում է հենց այս ստեղծագործություններով: Սրանցում է, որ գործ ենք ունենում փիլիսոփայական հստակ մոտեցումների, գաղափարների հետ: Եվ ինձ համար, եթե խոսքս ալեգորիկ հնչի, Նժդեհն իր ստեղծագործական ժառանգության ամբողջության մեջ նմանվում է մշտափայլ հայելու, որին առերեսվելուց հնարավոր չէ չտեսնել սեփական թերությունները և միևնույն ժամանակ ձեռք չբերել դրանք հաղթահարելու կամքը:

– Գուցե օրինաչա՞փ է, որ մենք դեռևս չենք «հաղթահարում» Նժդեհին, որովհետև որպեսզի կարողանաս մեծ անհատականությանը ճանաչել, պետք է հասու լինես նրա մեծությանը:

– Այո, Նժդեհին հասկանալու համար նախ և առաջ պետք է ցանկություն ունենաս ապրել նրա ներկայացրած գաղափարների համաձայն, նրա ներկայացրած ճշմարտությունները հարազատես քեզ: Իսկ դրա համար պետք է անցնես ներքին ինքնամաքրման որոշակի փուլ: Ցավոք, մեր իրականության մեջ մենք հաճախ քաղաքական կամ կենցաղային–նյութական շահը գերադասում ենք մնայուն արժեքներից:

Բացի այդ, Նժդեհին չենք ծանոթանում, որովհետև մեր մեջ դեռևս գործում է Խորհրդային Միությունից եկող գաղափարաքաղաքական ավանդույթների իներցիան, երբ, հիշենք, Նժդեհը ներկայացվում էր որպես ազգի դավաճան: Արդյունքում` քաղաքական բազմաթիվ շահերի սպասարկման մեջ ու նաև այդ պատճառով այսօր Նժդեհը անընդհատ շահարկվում, դատապարտվում ու«արժեզրկվում» է: Բայց իրականում արժեզրկվում է ոչ թե Նժդեհը, այլ արժեզրկվում են Նժդեհին արժեզրկողները:

– Մենք այդքան էլ հոգևոր աճ չենք ապրում. հոգևոր աճի մեր ընթացքն էլ մխիթարական չէ. սա էլ ե՛ս ավելացնեմ իմ կողմից:

– Միանշանակ` ճիշտ եք: Մենք հոգևոր աճ չենք ապրում նաև այն պատճառով, որովհետև, իմ խորին համոզմամբ, դեռևս քաջություն չունենք անկեղծորեն առնչվելու Նժդեհին:

– Այսքան խոսակցություններով հանդերձ մենք Նժդեհին կուռք չսարքենք:

– Իհարկե: Ես դեմ եմ ինչպես դոգմատիկ նժդեհապաշտությանը, այնպես էլ ծայրահեղ նժդեհամերժությանը: Նժդեհն ինքն էր դեմ կուռքարարությանը: Իր խոսքերն են` «պետք է կեղծ և մոլար համարել բոլոր այն կրոններն ու վարդապետությունները, որոնք առհասարակ մտավոր կուրություն են պահանջում իրենց դավանողներից»: Նա մի լավ արտահայտություն էլ ունի`«Ես տեսա ստրուկին ազատության մեջ և գարշեցի մարդուց: Ես տեսա ազատին ստրկության մեջ և սիրեցի մարդը»: Այսինքն` Նժդեհի համար կարևորը ոչ թե իր գաղափարներին ստրկամտորեն հետևելն է, այլ դրանք ներքին ազատության հիմքի վրա հարազատելը և նոր դրանցով առաջնորդվելը:

 Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում