«Մեր Ձևով» շարժումը որպես նոր քաղաքական օրակարգի նշան

«Մեր Ձևով» ժողովրդական շարժման շուրջ ձևավորվող դինամիկան այլևս չի տեղավորվում «կարճաժամկետ նախաձեռնության» կամ «էմոցիոնալ արձագանքի» շրջանակներում։ Վերջին ամիսների զարգացումները ցույց են տալիս, որ գործ ունենք համակարգված, արագ աճող շարժման հետ, որը լիովին դուրս է իշխանության վերահսկողությունից և իրականում առաջարկում է երկրի համար այլընտրանքային ապագայի մոդել։

Այսօր արդեն շարժմանը միացած է շուրջ ութ հազար կամավոր։ Թվաբանորեն սա կարող է թվալ ընդամենը մի մեծ ցուցահանդեսի, համերգի կամ քաղաքային միջոցառման լսարան, բայց քաղաքական իմաստով նշանակում է մեկ այլ բան․ այս ծավալի կամավոր մասնակցությունից այն կողմ տեսանելի է հասարակության տրամադրության շեղումը գործող իշխանությունից դեպի նոր քաղաքական կենտրոն։ Ընդամենը հինգ օրվա ընթացքում մոտ հազար նոր քաղաքացու միանալը վկայում է ոչ թե սովորական հետաքրքրության, այլ վստահության կառուցման, հուսախաբությունից դեպի կազմակերպված գործողության անցնելու մասին։ Երբ հիասթափությունը ձևակերպվում է ինչպես առաջարկ, ոչ թե պարզապես բողոք, դա արդեն քաղաքական որակ է։

«Մեր Ձևով» շարժման գործունեության առանցքային ուղղություններից մեկն այն է, որ այն գործնական պատասխան է տալիս այն խմբերի խնդիրներին, որոնք փաստացիորեն դուրս են մնացել պետական կառավարման ուշադրությունից։ Երևանի մեջ բացված արցախյան գրասենյակը, որն արցախցի նախկին բնակիչներին անվճար իրավաբանական աջակցություն է տրամադրում քաղաքացիության և իրավական կարգավիճակի հարցերով, խոսում է երկու կարևոր բանի մասին։ Առաջին՝ շարժումը չի սահմանափակվում լոզունգներով և հրապարակային ելույթներով, այլ զբաղվում է ամենախոցելի և ամենախարդիրային սոցիալ-իրավական ոլորտներից մեկով։ Երկրորդ՝ այն լրացնում է այն դատարկությունը, որը ստեղծվել է պետական համակարգի անգործության կամ ցուցադրական վերաբերմունքի պատճառով։ Երբ քաղաքացին տեսնում է, որ պետական մարմիններից ավելի արագ և հասկանալի աջակցություն է ստանում քաղաքացիական շարժումից, այդ պահից սկսած երկրի ներսում «իշխանություն» հասկացությունը սկսում է իրականապես վերանայվել։

Հետաքրքրական և հատկանշական է նաև միջազգային արձագանքի դինամիկան։ Նույնիսկ Փաշինյանի կողմից այնպես գովազդվող «աղոթքի նախաճաշի» շրջանակում, որտեղ իշխանությունը փորձում էր հերթական անգամ ներկայացնել իրեն որպես արևմտյան գործընկերների հուսալի դաշնակից, հյուրերի իրական հետաքրքրության կենտրոնում եղել է ոչ թե «Քաղաքացիական պայմանագրի» հին ռեժիմը, այլ հենց «Մեր Ձևով» շարժումը։ Այն հանգամանքը, որ ԱՄՆ պատվիրակությունը նախընտրել է առանձին հանդիպում ունենալ Նարեկ Կարապետյանի հետ, ունի լուրջ քաղաքական բովանդակություն։ Դա ոչ միայն անհատական հետաքրքրություն չէ, այլ միջազգային գործընկերների փորձ՝ հասկանալու, թե իրականում ով է ձևավորում նոր օրակարգերը Հայաստանի ներսում։

Նարեկ Կարապետյանի հանդիպումը ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովի փոխնախագահ Ասիֆ Մահմուդիի և Քրիստոնեական համերաշխության միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչ Ջոն Այբների հետ բացում է նաև այլ հարթություն։ Եթե նախկինում միջազգային կառույցների հետ շփումների մենաշնորհը գտնվում էր բացառապես գործող իշխանության ձեռքերում, ապա այժմ այդ մենաշնորհը փաստացի կոտրված է։ «Մեր Ձևով» շարժումը ոչ միայն ներկայացրել է Հայաստանի իրական իրավիճակը, այլ մատնանշել է մի բարդ իրողություն՝ այն, որ երկրի ներսում տեղի ունեցող գործընթացները հակասում են արևմտյան գործընկերներին հայտարարագրված ժողովրդավարական արժեքներին։ Այլ կերպ ասած, միջազգային կառույցներին ուղարկվել է ուղիղ ազդակ, որ պետական քարոզչությունը և իրականությունը վաղուց արդեն չեն համընկնում։

Շարժման կողմից հստակ ձևակերպվել է մեկ առանցքային միտք․ Հայաստանում ժողովրդավարություն այսօր գործնականում չկա, և դա ոչ թե ընդդիմադիր ռետորիկա է, այլ ներքաղաքական ու իրավական կյանքի առօրյա նկարագրություն։ Եկեղեցու, սրբազանների, համայնքային ղեկավարների, գործարարների, անկախ փորձագետների և լրատվամիջոցների նկատմամբ իրականացվող ճնշումները, քրեական գործերի ընտրովի կիրառումը, վարչական ռեսուրսի գերբեռնված շահագործումը ընտրական գործընթացներում միանշանակ հակասում են այն պատկերին, որը փորձում են ներկայացնել գործող իշխանությունները։ Երբ այս ամենը ներկայացվում է ոչ թե զգացմունքային լեզվով, այլ փաստերով և կոնկրետ դեպքերով, միջազգային գործընկերների համար անխուսափելիորեն առաջանում է հարց․ ովքեր են իրականում պաշտպանները ժողովրդավարության Հայաստանում, և արդյոք ներկայիս իշխանությունը կրում է այդ կարգավիճակը, թե ընդամենը շահարկում է այն։

«Մեր Ձևով» շարժման առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այն կառուցվում է ոչ թե վերևից ներքև պարտադրված «կուսակցական ուղղագրությամբ», այլ ինքնակազմակերպվող ցանցային տրամաբանությամբ։ Ութ հազար կամավորն ինքնին նշանակում է տարածքային լայն ընդգրկում, տարբեր սոցիալական խմբերի ներգրավվածություն, մասնագիտական բազմազանություն։ Սա այլևս սովորական կուսակցական շտաբ չէ, որտեղ մարդիկ սպասում են, թե ինչ ցուցումներ կտրվեն կենտրոնից։ Այստեղ կամավորական մասնակցությունը ստեղծում է պատասխանատվության նոր մակարդակ՝ շարժման հարատևության և կայունության համար։ Քաղաքացին, որը մտնում է այդ դաշտ, իրեն տեսնում է ոչ թե որպես «ընտրող», այլ որպես օրակարգի համահեղինակ։

Այս ամենը լուրջ մարտահրավեր է ներկայիս իշխանության համար, քանի որ այն բացահայտում է քաղաքական համակարգի ճգնաժամը։ «Քաղաքացիական պայմանագրի» ռեժիմը տարիներ շարունակ փորձում էր ներկայացնել, թե որևէ այլ լուրջ կազմակերպված ուժ չկա, իսկ քննադատները կամ «դեստրուկտիվ են», կամ «անցյալի մնացուկ»։ «Մեր Ձևով» շարժումը փաստացի փշրում է այդ մանիպուլյացիան՝ ցույց տալով, որ նոր, ժամանակակից, ժողովրդական, գործնական օրակարգ ունեցող ուժը ոչ միայն գոյություն ունի, այլ արդեն իսկ ունի հազարավոր համախոհներ և աճի միտում։ Իսկ երբ շարժումն ունի և՛ ներքին սոցիալական բազա, և՛ միջազգային հետաքրքրություն, դա արդեն քաղաքական հավակնությունների վերաձևակերպման նոր փուլ է։

Վերջին հաշվով, «Մեր Ձևով» շարժման գործունեության շուրջ ծավալվող զարգացումները ցույց են տալիս, որ Հայաստանում սկսվել է հասարակության ինքնակազմակերպման նոր փուլ։ Այս փուլում իշխանության լեգիտիմությունը այլևս չի չափվում միայն ընտրությունների պաշտոնական արդյունքներով, այլ՝ հանրային վստահությամբ, որը գնալով տեղափոխվում է դեպի այլընտրանքային կենտրոններ։ Եվ որքան ավելի շատ քաղաքացիներ իրենց խնդիրների լուծումը կտեսնեն ոչ թե կառավարական շենքերում, այլ նման շարժումների գրասենյակներում, այնքան ավելի խորքային և անդառնալի կլինի քաղաքական համակարգի փոփոխության գործընթացը։