Հայը և օրենքը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, ԵՊՀ պետության և իրավունքի տեսության ու պատմության ամբիոնի վարիչ Արթուր Վաղարշյանը

– Պարոն Վաղարշյան, ո՞րն էր պատճառը, որ մենք, բավականին խելացի ազգ լինելով, նաև ծանրագույն պայմաններում ապրելով հազարամյակներ ու չվերանալով, այդուհանդերձ չենք կարողացել մեր պետությունն ու պետականությունը պահպանել:

Այս հարցի պատասխանը, որպես գիտնական, պարզե՞լ եք:

– Պատճառները բազմաթիվ են: Նախ՝ մեր աշխարհագրական դիրքը: Գտնվում ենք այնպիսի խաչմերուկում, որտեղով ամեն 100–200 տարին մեկ անցել են համաշխարհային տիրապետության ձգտող նվաճողներ: Անցել են՝ ամեն անգամ ավերելով:

Տեսեք՝ 90–ական թվականների բագրատյանական ավերումից հետո մենք, ըստ էության, զրոյից սկսեցինք մեր տնտեսությունը: Բայց այս դեպքում գոնե շինությունները՝ նյութական մշակույթը մնաց: Իսկ այն ժամանակների նվաճողները դա էլ էին մաքրում ու ջնջում: Եվ ժողովուրդը ամեն անգամ նորից սկսում էր կառուցել:

Նպաստում էին նաև աշխարհագրական մեր տեղանքի առանձնահատկությունները: Լեռնային կտրտվածությունը դրականի կողքին ունեցել է նաև բացասական դերակատարություն: Երկրի տարբեր մասերը սերտորեն չեն կապվել միմյանց հետ, որպեսզի մեկը մյուսի կարիքը զգա: Ուստի ամեն մի հայոց աշխարհ կառուցված է եղել բնատնտեսության վրա: Իսկ տնտեսական սերտ և ինտեգրված կապերի բացակայությամբ շատ դժվար էր ամբողջական հայոց աշխարհում ձևավորել հանրային իշխանություն:

Մեր հարևանները միշտ էլ հզորներ են եղել: Սկսած՝ Քրիստոսի ծննդից առաջ: Միջագետքի, պարսկական, հռոմեական, հելլենական քաղաքակրթությունները: Այս երկրներն են որոշել աշխարհի ճակատագիրը: Իսկ ոչ մի հզոր չէր ցանկանա իր կողքին տեսնել այլ հզոր պետություն:

– Գուցե մե՞նք էլ փորձեինք հզորանալ:

– Հզորացման համար դու պետք է ունենայիր տնտեսական և սոցիալական նախադրյալներ: Տնտեսական հիմքը չէր կարող գոյություն ունենալ տեղանքի բնույթի պատճառով, ինչպես ասացի: Իսկ քաղաքները մշտապես ավերվել են, և չեն ծառայել որպես սոցիալական հենարան:

Այսինքն՝ մեր թագավորը չի ունեցել սոցիալական այլ հենարան, բացի իր ոստանից: Մնացածը եղել են նախարարական կալվածքներ՝ իրեն չենթարկվող բնակչությամբ: Իսկ միջնադարյան անգրագետ գյուղացուն գաղափարական պայքարի չէիր հանի՝ հանուն թագավորական իշխանության: Որովհետև նրա նախարարը հենց իր նահապետն էր:

– Բայց կան տեսակետներ, որ ճանապարհների խաչմերուկ լինելու հանգամանքը կարելի է նաև դրական առումով օգտագործել: Ի վերջո, նշանակում է կարևոր ենք աշխարհի համար:

– Նման մարդիկ թող նաև ճանապարհը ասեն՝ ո՞նց: Ինչպե՞ս օգտագործել խաչմերուկ լինելու հանգամանքը: Բանն այն է, որ մեր ողջ ազգը ասես ստրատեգոսներից բաղկացած լինի: Ամեն մի մարդ իրեն այդպիսին է կարծում: Ի վերջո հայտարարելով չէ. առաջարկելով է, ծրագրեր ներկայացնելով է:

– Մեր ազգի մասին ասում են, որ հոգեբանական տեսակով անհատապաշտներ ենք, նաև անձնապաստան ենք: Գուցե նաև դա՞ է պատճառը, որ ավելի շատ մտածում ենք մեր անձի մասին, քան հանրության ու ազգի մասին:

– Դա էլ հենց մեր պատմական ճակատագրի հետևանք է: Բանն այն է, որ հասարակական սոցիալիզացիան որոշակիորեն վերածվել է գենետիկ հատկության:

Իսկ դու դարերով պետականություն չես ունեցել, մնացել ես բախտի քմահաճույքին: Օտար նվաճողին հետաքրքիր էր միայն ֆիսկալային քաղաքականությունը: Ընդ որում, մահմեդական շարիաթի կանոններով՝ նրա օրենքի կիրառումը մեր հանդեպ սրբապղծություն էր համարվում: Եվ ասում էին՝ մեր օրենքները ձեզ չեն վերաբերում, գնացեք ձեր օրենքներով ապրեք, ապրեք ձեր ներքին հարաբերություններով:

Եվ եթե մենք այդքան դարեր այդպես «ինքնագլուխ» ապրել ենք, դրա համար էլ այսպիսին ենք այսօր: Դրանից է գալիս, որ ամենքս կարծում ենք, թե մենք ենք աշխարհի ամենախելոքը, ամենատաղանդավորը և այլն: Անգամ ամենասովորական մարդը կարող է իրեն ավելի խելոք համարել, քան ակադեմիկոսի տիտղոս ունեցողը:

Այսինքն՝ չի եղել հանրային այն իշխանությունը, որը քեզ կդաստիարակեր, քեզ կսոցիալիզացներ:

– Ինչպե՞ս հաղթահարենք այս վիճակը, ո՞րն է ճանապարհը:

– Ճանապարհը իրավական դաստիարակությունն է՝ հայրենիք, կարգապահություն, օրենք: Իսկ այս խնդիրը պետք է դրվի մեր կրթական համակարգի առջև, նրանք պետք է դա իրականություն դարձնեն:

Նայենք աշխարհի քարտեզին. ո՞ր ազգերն են զարգանում այսօր: Եվրոպական ռասան է և չինաճապոնականը: Այս երկուսն էլ աչքի են ընկնում կարգապահությամբ և աշխատասիրությամբ: Հետևաբար առաջին ու կարևոր խնդիրը մեր հասարակության անդամների իրավական դաստիարակությունն է ու նրանց մեջ կարգապահության ամրապնդումը: Այս հատկանիշները կամաց–կամաց պետք է մտցնենք մարդկանց մեջ:

– Դա էլ իշխող վերնախավի խնդիրն է, որ դաստիարակի ժողովրդին օրենքի գերակայության գիտակցությամբ:

– Կա նման ծրագիր՝ կառավարության կողմից հաստատված: Կոչվում է «Իրավական համաուսուցման, դաստիարակության և կրթության զարգացման հայեցակարգ»: Սակայն շատ դանդաղորեն է այն իրականացվում: Մինչդեռ օր առաջ մենք պետք է կարողանանք օրենքի, որպես արժեքի գիտակցությունը մտցնել մարդու հոգեբանության մեջ:

Շարունակությունը՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում