Կրկին Հայ առաքելական եկեղեցու մասին. Հրանտ Բագրատյանի տեսակետները քննելիս. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, ԵՊՀ պետության և իրավունքի տեսության ու պատմության ամբիոնի վարիչ Արթուր Վաղարշյանը

– Պարոն Վաղարշյան, Հրանտ Բագրատյանն ասում է, որ Հայ առաքելական սուրբ եկեղեցու դերը նպաստավոր չի եղել մեր պետականության ամրապնդման, ընդհանրապես պետության պահպանման հարցում: Դուք ինչպե՞ս եք մտածում:

– Նախ ասեմ, որ հեռուստատեսային հաղորդումները, որ տեղի էին ունում այդ հարցի շուրջ, խորքային ու գիտական չէին, ավելի շատ հրապարակախոսական ու մակերեսային բնույթի էին: Նման լուրջ հարցի վերաբերյալ այդպիսի մակերեսային՝ լրիվ դրական կամ լրիվ բացասական հայտարարություններով հենդես գալը ես ճիշտ չեմ համարում: Այնպես որ, չէի ցանկանա նման բանավեճի մեջ մտնել, որովհետև բանավեճի մեկնակետը ինքնին սխալ հիմքերի վրա է կառուցված:

Նախ, Բագրատյանն ամեն ինչ գնահատում էր փողի տեսակետից: Բայց ազգի գոյությունը չունի միայն տնտեսական՝ նյութական ու դրամական հիմքեր: Այն ունի նաև մշակութային, բարոյական և այլ բնույթի բազմաթիվ հիմքեր:

Օրինակ, 1918–ին հայ ժողովուրդը փողի մեջ չէր լողում, բայց կարողացավ ստեղծել ու 2,5 տարի պահել իր պետականությունը: Եվ հենց դա եղավ հետագա մեր պետականությունների հիմքը: Եվ ասել, թե առաջին հանրապետության հիմքերը նյութական կամ ֆինանսական էին, բացարձակապես աբսուրդ կլինի:

– Թեկուզ տնտեսական առումով. հե՛նց այդ մեկ տեսանկյունով նայենք հարցին. հիմք կա՞ այդ գնահատականի համար:

– Ցաք ու ցրիվ փաստեր ու ժամանակի կոնտեքստից կտրված իրադարձություններ ներկայացնելը՝ համարելով, որ վերջիններս են պատճառը բոլոր ազգային դժբախտությունների, գիտական մոտեցում չէ: Նաև եկեղեցու դերը գնահատել այնպես, որ այն բացասական է եղել մեր պատմության բոլոր ժամանակներում, կրկին հակագիտական մոտեցում է:

Հետևաբար ես չեմ ցանկանում այս թեմայով մտնել բանավեճի մեջ, որն անիմաստ է:

– Իսկ ընդհանրապես մենք մեր պատմության ընթացքում եկեղեցուն շատ գործառույթներ չե՞նք տվել: Ասենք՝ դատական ոլորտում: Կրթականն ու գիտականը հասկանալի է:

– Ազգը գոյություն ունի նաև իր մշակույթով: Այդ մշակույթի կրողը եղել է եկեղեցին: Եվ այն ժամանակների կրթված մարդիկ հոգևորականներն էին: Դե, թող, ինչպես պարոն Բագրատյանն է ասում, վաղ և միջին միջնադարի նախարարները կամ աշխարհիկ մեծահարուստները իրենք կրթեին այն սերնդին, որը հետագայում կգար ու եկեղեցուն կասեր՝ քեզ վրա մի վերցրու այսքան գործառույթներ:

Բանն այն է, որ քանի որ պետականություն չենք ունեցել, մշակույթի ստեղծման ու պահպանման գործը ստանձնել է եկեղեցին: Եվ երբ հիմա՝ 21–րդ դարում, ունենք պետություն, իսկ պետության հիմքը նաև մշակութային է, պետք է այս հարցում փնտրենք հենց եկեղեցու դերակատարությունը:

Մի բան էլ՝ 20–րդ հազարամյակի սկզբին շատ ժողովուրդներ կային, որոնք մեզանից մեծաքանակ էին, անգամ բազմամիլիոնանոց էին, բայց չկարողացան պետություն ունենալ: Ինչո՞ւ. Որովհետև չկարողացան իրենց տարանջատել մահմեդական աշխարհից: Հե՛նց նույն քրդերը, որ հիմա իրենց պետությունը ստեղծելու փորձեր են անում: Չէ՞ որ նրանք նույնը կարող էին անել 20–րդ դարի սկզբին:

Ընդհանրապես, պետություն ստեղծելու համար մի քանի գործոններ են անհրաժեշտ, իսկ տնտեսականը վերջին տեղում է դրանց մեջ: Տնտեսությունը կարևոր է եղել պետության առաջացման վաղնջական փուլում, ասենք՝ 5–6 հազար տարի առաջ: Հիմա այդպես չէ: Օրինակ, երբ ղարաբաղցիները հռչակեցին իրենց անկախությունը, տնտեսակա՞ն գործոնը նրանց մղեց դա անել, թե ազգայինը, բարոյականը, մշակութային և հոգևորը:

Եվ մի բան էլ պարզ է՝ մեր պատմության մեջ բոլոր ականավոր մարդիկ պետք է լինեին հոգևորականներ: Որովհետև դարաշրջանն էր այդպիսին. կրթությունն իրենք էին մատուցում: Թե չէ, ի՞նչ է՝ եկեղեցին արգելո՞ւմ էր հայ նախարարական տներին ակադեմիա հիմնել:

Մահմեդական գերիշխանության տարիներին անգամ եկեղեցին կարողացավ կրթական ու մշակութային գործն անել: Ի՞նչ. վրդովվել, թե ինչո՞ւ է արել…

Իսկ ես մի բան տեղեկացնեմ՝ 16–18–րդ դարերում, երբ մարդկությունը հայտնագործել էր արդեն տպագրությունը, խորհրդային կայսրության բոլոր ժողովուրդների մեջ տպագրված գրքերի քանակով երկրորդ տեղն ենք եղել ռուսներից հետո: Մոտավորապես հրատարակել ենք 3000 անուն գիրք:

Այս մշակույթն էր, որ նախադրյալ հանդիսացավ քո սեփական պետությունը հռչակելու և քեզ՝ այլոց ճանաչել տալու համար:

Անգամ եթե հարցը դիտարկենք ժողովրդագրական առումով, կրկին ոչինչ չի փոխվում: 1918 թվականին, երբ հռչակեցինք մեր պետականությունը, բոլորովին էլ հայերս մեծամասնություն չէինք մեր տարածքի վրա. բնակչության կեսը մահմեդական էր: Բայց դա չխանգարեց մեզ:

Կամ՝ թե Վրաստանում, թե Բաքվում մեծամասնություն չէինք, բնականաբար, սակայն մեր մշակութի շնորհիվ էր, որ նման ազդեցություն ունեինք ժամանակին: Անշուշտ, այստեղ տնտեսական գործոնն էլ էր դեր խաղում: Բայց մի բան ակնհայտ է, որ փողը միշտ էլ դավաճանել է հայ ժողովրդին: Եվ ես կարծում եմ, որ ապագայում ևս կրկին կդավաճանի:

Ազգային ֆինանսական ջոջերը միշտ էլ տզրուկի նման միջոցները ժողովրդից հավաքել և առել ու փախել են: Հազարամյակներ շարունակ այդպես է եղել: Որովհետև փողը սիրում է խաղաղություն: Հիմա էլ նույնը կլինի, եթե Աստված չանի, վիճակը վատացավ:

– Բագրատյանի գնահատմամբ եկեղեցին անհանդուրժող է եղել պավլիկյանների նկատմամբ, որոնք, ըստ էության, մեր բարեփոխիչներն էին: Եվ դրանով հետ են գցվել մեր ազգային զարթոնքն ու առաջընթացը:

– Պահանջել հայ ժողովրդից ու նրա եկեղեցուց այնպիսի բաներ, որոնք ենթադրում են շեղում համաշխարհային պատմական օրինաչափություններից, կարծում եմ աբսուրդ է: Մարդկությունը շարժվում է որոշակի օրինաչափությունների համաձայն: Այնպես որ, շատ բան մենք չէ, որ որոշում ենք: Եթե համաշխարհային պատմական զարգացումները հանգեցրեցին նրան, որ հաստատվեցին տոտալ կրոնական համակարգեր և Արևելքում, և Արևմուտքում, ի՞նչ է, մենք կարո՞ղ էինք վաղ միջնադարում հիմնել հավատի ազատությունների վրա կառուցված հասարակություն:

Ես հիմա հարց եմ տալիս նույն Հրանտ Բագրատյանին. երբ նա որոշում էր մեր երկրի տնտեսական քաղաքականությունը, ինչո՞ւ բոլոր ազգերի վրայից թռիչք չկատարեց ու չհայտարարեց, որ մենք կառուցում ենք ապագայի հասարակությունների կոնցեպտի վրա հիմնված նոր հասարակություն, օրինակ՝ ցիվիլիստական հասարակություն: Չասաց, որովհետև ցանկանալու դեպքում էլ նրան աշխարհի հզորները թույլ չէին տա:

Էլ ինչո՞ւ է մտածում, որ մեր եկեղեցին մի այնպիսի բացառիկ ֆենոմեն էր, որ պետք է շեղվեր համաշխարհային օրինաչափությունից ու չճնշեր աղանդավորներին: Անկախ նրանից, թե վերջիններս ինչ էին ասում:

Այնպես որ, ես չեմ ասում, թե մեր եկեղեցին բացառապես ամեն ինչում ճիշտ էր, բայց հարցերը պետք է քննարկել պատմականության կոնտեքստում: Արդի չափանիշների և նույնիսկ տերմինների հիման վրա դատողություններ անել անցյալի վերաբերյալ, նշանակում է արդիականացնել անցյալը: Բայց անցյալը արդիականություն չէ:

Շարունակությունը՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում