Ճամփաբաժան. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, բնապահպան Կարինե Դանիելյանը

– Տիկին Կարինե, Դուք ինչո՞ւ զբաղվեցիք բնության պահպանության հարցերով. Ձեր մասնագիտությո՞ւնն էր դա ենթադրում:

– Մասնագիտությամբ կենսաֆիզիկոս–կենսաքիմիկոս եմ: Պարզապես մանկությունից հատուկ վերաբերմունք եմ ունեցել բնության նկատմամբ: Անգամ նախադպրոցական տարիքում կարող էի մոտենալ մեծահասակ տղամարդուն ու դիտողություն անել, թե ինչո՞ւ սիգարետը փողոցում գցեց: Բայց մեկ այլ երևույթ տեղի ունեցավ ինձ հետ. վիրահատության ժամանակ կլինիկական մահ ապրեցի և«գնացի ու վերադարձա» այն աշխարհից: Եվ այդ խնդիրը «այնտեղ» դրեցին իմ առջև: Դրանից հետո ճանապարհն ասես միանգամից բացվեց. ես այդ ճանապարհով պետք է գնայի: Եվ եթե գնում ես, քեզ նաև օժանդակում են:

– Մարդկային հոգին անաղարտ պահելու խնդիրը հասկանալի է. դա՛ է Բարձրյալի հիմնական պահանջներից մեկը, եթե` ո՛չ հիմնականը: Դուրս է գալիս` բնության պահպանությո՞ւնն էլ այդպիսի արժեք ունի Նրա համար:

– Կարծում եմ` այո: Տիեզերական օրենքները մեզ տրվել են պատվիրանների տեսքով: Ցավոք, ներկայումս աշխարն այնպես է փոխվել, որ ընդամենը մի պատվիրան է ընդունելի մնացել`«մի սպանիր»–ը: Մնացածի խախտումը մատուցվում է որպես նորմալ երևույթ: Իսկ պարականոն ավետարանում կա նաև բնությունը պահպանելու վերաբերյալ Քրիստոսի քարոզը: Ես կարդացել եմ այդ քարոզը. այն այնպիսին է, ինչպես կխոսեր ժամանակակից էկոլոգը: Հիմնական գաղափարն է` ձեր հայրը Աստված է, ձեր մայրը Երկրագունդն է` բնությունը: Եվ դու պետք է ենթարկվես նրա օրենքներին: Չենթարկվելու դեպքում կհանդիպես շատ–շատ աղետների:

– Նման խնդիրներ հիմնականում առաջանում են մարդկային քաղաքակրթության առավել բարձր մակարդակներում, գիտության զարգացմանը համընթաց: Ինչպե՞ս անել այդ դեպքում. չենք կարող հրաժարվել գիտությունից կամ կասեցնել մարդկության առաջընթացը:

– Ճիշտ, է, իրավիճակը սաստկանում է գիտության զարգացմանը համընթաց, բայց խնդիրը գալիս է ի սկզբանե եղած վերաբերմունքից: Եվ պատահական չէ, որ ներկայումս դրվում է կայուն զարգացման հարցը, այն է` գիտությունը կարող է վնասել, գիտությունը կարո՛ղ է և օգնել: Եթե հասկանում ես բնության օրենքները և ենթարկվում ես դրանց, գործունեությունդ ծավալում ես այդ օրենքների տրամաբանությանը համահունչ, ապա քո` բնությանը հասցրած վնասն էլ կնվազի և նույնիսկ կչեզոքանա:

– Գիտությունը չպե՞տք է հակադրել կրոնին:

– Ես համոզված եմ, որ գիտությունն ու կրոնը 21–րդ դարում պետք է մերձենան: Որովհետև շատ ու շատ հարցեր, որ գիտությունը ժամանակին մերժել է, այսօր ընդունում է: Նուրբ էներգետիկ–ինֆորմացիոն դաշտերի հարաբերությունները, մարդու կենսաբանական դաշտի վերաբերյալ մեր գիտելիքները այնքան քիչ են: Մենք շատ քիչ գիտենք տիեզերքի հետ էներգետիկ դաշտերի կապի, մոլորակի գեոմագնիսական դաշտի մասին: Գիտությունը նոր միայն քայլ առ քայլ սկսում է բացահայտել երևույթներ, որոնց ընկալումը մարդու կողմից ժամանակին համարում էր անգրագիտության արդյունք:

– Ըստ երևույթին այս դեպքում պետք է խոսք լինի գիտակցակա՞ն հավատի մասին:

– Հենց դա էլ խնդիրն է: Երբ խոսել եմ գիտնականների հետ, շատ հաճախ եմ լսել, թե ամոթ է, որ գիտությունների դոկտորը խոսի հավատի մասին: Բայց մեծ գիտնականները հիմնականում հանգել են Աստծու գաղափարին, չէ՞: Որովհետև եթե բարձրանում ես, ապա ուզես–չուզես տեսնում ես կապը:

Իսկ երբ խոսել եմ կրոնի մարդկանց հետ, ասել են` տրված է հավատը, պետք է ընդունես, և` վերջ, չպետք է փորձես բացատրել: Սակայն 21–րդ դարի մարդու համար դժվար է չհասկանալով հավատալը: Ուստի անհրաժեշտություն է կամուրջը կրոնի և գիտության միջև:

– Իսկ մարդը` անհատը կարո՞ղ է ինչ–որ բան փրկել, երբ ողջ մարդկությունն է կարծես խելացնոր դարձել:

– Կարծում եմ` կարող է: Բայց այն պարագայում, երբ կապ ունի Բարձրյալի հետ: Երբ ինֆորմացիոն դաշտը նրա համար բաց է, և ստանում է էներգետիկ հզոր աջակցություն:

– Բնության պահպանության տարատեսակ կազմակերպություններ ու շարժումներ կան, վերջիններիս գործունեության մեջ հոգևոր ասպեկտը առկա՞է:

– Չեմ կարող ասել բոլորի, բայց շատերի մոտ կա: Պատահական չէ, որ մեզանում առկա է այն մոտեցումը, որ վատ մարդը լավ էկոլոգ լինել չի կարող: Եթե դու բարություն ես քարոզում կենդանիների, բույսերի նկատմամբ, առավել ևս մարդ–մարդ հարաբերություններում պետք է բարոյական լինես:

– Ասվում է` խախտվել է բնության հավասարակշռությունը. ի՞նչ է դա ենթադրում:

– Հազարամյակների ընթացքում կենսոլորտը ձևավորվել է իր հարաբերություններով, տեսակային կազմով, էներգետիկ հարաբերակցությամբ, սննդային շղթաներով: Երբ մենք կոպտորեն «մտնում ենք» բնության մեջ, խախտում ենք այդ կապերը, խանգարում ենք, այլևս թույլ չենք տալիս, որ նա իրականացնի իր վերականգնողական ֆունկցիաները: Կա Լե–Շտելյեի օրենքը, որը վերաբերում է դինամիկ հավասարակշռության մեջ գտնվող համակարգերին: Եթե որևէ գործոն փորձում է խախտել համակարգի հավասարակշռությունը, ապա վերջինս, վերափոխվելով, ձգտում է չեզոքացնել այն: Այս սկզբունքը գործում է և մեր կենսոլորտում, որի հավասարակշռությունը խախտող գործոնը մարդն է: Կենսոլորտը պետք է պաշտպանվի և նրա պաշտպանվելու հետևանքները մենք զգում ենք մեզ վրա:

– Այսինքն` կատակլիզմները, բնական աղետները բնության պատասխա՞նն է մարդուն իր հետ այդպես վարվելու դիմաց:

– Բնականաբար: 2009 թվականի հունիսին ես մասնակցել եմ ՄԱԿ–ի Գլխավոր ասամբլեայի գիտաժողովին, որն անցկացվում էր Նյու Յորքում և նվիրված էր միջազգային ֆինանսական ճգնաժամին: Նիստը բացելով` նախագահողը, որը հետագայում պարզվեց, որ քահանա է, ասաց` բոլոր տեսակի այս ճգնաժամերը մոլորակի և տիեզերքի պատասխանն է մեր էկոբանդիտիզմին:

– Որքա՞ն կարող է այս վիճակը խորանալ. այն կարո՞ղ է լուրջ սպառնալիք դառնալ ներկա քաղաքակրթությանը:

– Կարող է, իհարկե: Բայց կարող է և` ոչ: Ճանապարհը ցույց է տրվում. 1972 թվականից սկսած ՄԱԿ–ը հավաքում է պետությունների ղեկավարներին ու փորձում այս խնդրին լուծում տալ: Սկզբունքը մեկն է` մենք պետք է այնպես վերաբերվենք բնությանը, բնական ռեսուրսներն այնպես օգտագործենք, որպեսզի չխաթարենք ապագա սերունդների զարգացումը:

Բոլոր ոլորտների համար գիտությունը տալիս է իր առաջարկությունները: Սակայն խնդիրն այն է, թե մարդն ի՞նչն է նախընտրում. արագ հարստացո՞ւմը` ինձանից հետո թեկուզ ջրհեղեղ տարբերակով, թե՞ մոլորակի փրկությունը:

– Կարելի՞ է ասել` որ վախեցած է մարդկությունը:

– Լիարժեքորեն այդպես կարելի է ասել: Պարզապես գիտեմ, որ մարդուն տրված է ընտրության իրավունք: Եթե այսպես շարունակենք, միգուցե կլինի վատագույնը: Բայց եթե փոխվենք, ապա կխուսափենք անխուսափելիից: Նոոսֆերայի գաղափարը միշտ դիտարկում են ֆիզիկական դաշտում, բայց ես կարծում եմ, որ այստեղ հոգևոր դաշտը ևս ունի իր դերակատարությունը: Այս ուղղությամբ էլ մարդկությունը մտածելու բան ունի: Ըստ իս՝ ընտրություն է լինելու նաև բարոյական և ոչ բարոյական ազգերի միջև. ազգի բարոյական ներուժից է կախված` մնալո՞ւ է, թե հեռանալու է:

– Ինչպե՞ս եք գնահատում մեր ազգի ներուժը:

– Կարծես մենք երկու բևեռում ենք գտնվում՝ և՛ պլյուսում, և՛ մինուսում: Ունենք հրաշալի ինտելեկտուալ ներուժ, բայց միաժամանակ մեր ներկա բարոյական նկարգիրը օպտիմիզմ չի ներշնչում: Մենք պարտավոր ենք հասկանալ ու ընդունել ճշմարտությունը. այսօր կյանքի ու մահվան հարց է դրված, և այն կախված է մեր բարոյական նկարագրից: Թեկուզ հայացք գցենք մեր եթերին. ուղղակի քարոզվում են ապաբարոյական երևույթներ:

– Ասում են` Հայկական բարձրավանդակը կայուն կլիմայի գոտի է: Գիտնականներն են ասում: Թե՞ բնության դեմ ոչ մի գիտական տեսություն չի կարող քննություն բռնել:

– Երբ համեմատում ենք, թե ինչ է կատարվում աշխարհով մեկ, փառք Աստծո, մեզ մոտ անոմալիաները քիչ են: Ճիշտ է, մենք շատ լուրջ հարված ստացանք Սպիտակի երկրաշարժից, բայց հիմա, կարծես, բնությունը մեզ խնայում է: Սակայն, տեսնել միայն ֆիզիկականը, չի կարելի, որովհետև այնքան անսպասելի երևույթներ են տեղի ուենում, որ երբեք չես իմանա, թե հարվածը որտեղից է հասցվելու:

– Տիկին Կարինե, այո՛, մեր ժողովրդի բարոյական ներկա նկարագիրը ոչ ոքի չի գոհացնում: Բայց, այնուամենայնիվ, մարդիկ կան, ովքեր կարծում են, որ հաղթահարելու ենք այս վիճակները, որովհետև առաքելություն ունենք երկրի վրա:

– Ես կարծում եմ` իրոք, այդպես է: Պատահական չէ, որ շատ–շատ հարցերում մենք առաջինն ենք եղել: Ի վերջո, քրիստոնեությունը առաջինը ընդունեցինք: Դարձյալ ընտրության խնդիր է. արդյո՞ք մեր առաքելության գաղափարին ներդաշնակ ենք ապրում, թե՞ շեղվում ենք նրանից: Եթե շեղվում ենք` հարված ենք ստանում: Եթե շեղվում ենք, չի գործում մեզ պահպանող ուժը:

Ես համոզված եմ, որ մեր հաղթանակը 88–ի ոգու դրսևորումն էր, երբ ամենքս քույր ու եղբայր էինք, ու մի կտոր հացը կիսում էինք Ազատության հրապարակում: Եվ ունեինք մեկ ընդհանուր հոգի: Մենք այժմ բևեռ ենք դարձել. մարդիկ, որոնց մեջ մնացել է 88–ի կրակը և մարդիկ, ովքեր ընկել են ինչքի հետևից: Մենք խնդիր ունենք վերագտնել 88–ի ոգին, և այդ դեպքում արդեն մեր ապագան պայծառ կլինի:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում