«Պետք է լի­նի հար­կադ­րե­լու ուժ, մին­չև մեր հա­սա­րա­կու­թյու­նը սո­վո­րի հար­գել և՛ օրեն­քը, և՛ հե­ղի­նա­կա­յին իրա­վուն­քը»

Հեղինակային իրավունքի, դրա խախտման դեպքերի և պաշտպանության մասին «Փաստը» զրուցել է «Հայց» փաստաբանական գրասենյակի տնօրեն, փաստաբան Տիգրան Գրիգորյանի հետ:

-Պարոն Գրիգորյան, ՀՀ օրենսդրությամբ որքանո՞վ են պաշտպանված հայ հեղինակի իրավունքները:

-ՀՀ գործող օրենսդրությունը, մասնավորապես՝ Քաղաքացիական օրենսգրքի 10-րդ բաժինը՝ 62-69-րդ գլուխներով, մանրամասն նկարագրություններով պաշտպանում է տարբեր ոլորտների մեր հեղինակներին, այսինքն՝ նրանց մտավոր սեփականության իրավունքը: Բացի դա, կան հարակից օրենքներ, որոնք ևս պաշտպանում են հեղինակներին: Այս ոլորտը գնալով զարգանում է, տարբեր հայտնագործություններ են կատարվում և այլն, ըստ այդմ՝ օրենսդիրն էլ արդեն կարողանում է փոփոխություններ կատարել օրենքում, ժամանակին համահունչ գնալ: Իմ կարծիքով, ապահովված է իրավական դաշտը, այլ հարց է, թե հեղինակներն այն ինչ եղանակով են ընկալում և կիրառում իրենց իրավունքի պաշտպանությունը:

-Երգահան-կատարողներից գուսան Հայկազունը վերջերս «Փաստի» հետ զրույցում ասաց, որ իր երգերը հնչում են աշխարհի տարբեր ծայրերում՝ համերգների ժամանակ, ռեստորաններում՝ խնջույքների ժամանակ, սակայն ինքը հոնորար չի ստանում, շատ դեպքերում նույնիսկ իր անունը չի հնչում: Այս դեպքում ի՞նչ անի հեղինակը:

-Մեր օրենսդրությունն, օրինակ, ի տարբերություն Վրաստանի օրենսդրության, կամ ԱՊՀ երկրների համեմատ, ավելի լավ պաշտպանություն է տալիս հեղինակներին։ Կլինի գուսան Հայկազունը, թե այլ ստեղծագործող, նա պետք է պաշտպանի սեփական իրավունքները: Երգահանն իր իրավունքը պաշտպանելու համար կարող է դիմել փաստաբանին՝ ասելով, որ իր իրավունքները խախտվում են, երգերը հնչում են այս կամ այն վայրերում՝ առանց իր հետ համաձայնեցնելու: Պահանջագիր է ներկայացվում, օրինակ, ռեստորանին կամ կոնկրետ կատարողներին, նշելով, որ իրենք խախտել են հեղինակի իրավունքները՝ պարբերաբար հնչեցնելով նրա ստեղծագործությունները, և նրանք պարտավոր են հեղինակին հոնորար վճարել: Հեղինակը կարող է ներկայացնել իր ստեղծագործություններն օգտագործելը դադարեցնելու պահանջ և ասել՝ «եթե այսուհետ ուզում եք իմ երգերն օգտագործել, պայմանագիր կկնքենք, ինձ հոնորար կվճարեք, ես ձեզ թույլտվություն կտամ»: Կողմերը պայմանագիր են կնքում և պատշաճ կատարում իրենց պարտականությունները: Մյուս դեպքում՝ ստեղծագործողը կարող է դիմել «Հայ հեղինակ» կազմակերպությանը, որը բավականին արդյունավետ է աշխատում: Մեր մտավոր սեփականության սուբյեկտները հիմնականում մտավորականներ են, որոնք ցանկանում են ստեղծագործել, բայց իրենց իրավունքը չպետք է խախտվի: Հակառակ դեպքում՝ եթե հեղինակը գումար չստանա, «կնեղանա», չէ որ դա նրա ապրուստի միջոցն է: Մեր պետության մեջ ժողովուրդը պետք է սովորի հարգել հեղինակային իրավունքը: Եթե ստեղծագործողը տեսնի, որ իր հայրենիքում ինքը պաշտպանված չէ, նա չի ստանում եկամուտ, ապա նրա պայծառ մտքերը «գնալու են» այլ երկիր:

Ներուժը պետք է պահենք Հայաստանում:

- Արձակագիրը գիրք է հրատարակում, և որոշ ժամանակ անց հայտնաբերում է, որ իր ստեղծագործության մի որոշ հատվածը բառացի արտատպել է մեկ այլ անձ: Սա գրագողություն է: Ինչպե՞ս հեղինակը պաշտպանի իր իրավունքները:

-Հեղինակային իրավունքը պարտադիր չէ, որ գրանցված լինի մտավոր սեփականության գործակալությունում: Ստեղծման պահից արդեն ծագում է հեղինակային իրավունք, եթե չկարողանան ապացուցել հակառակը: Ստեղծագործության իրական հեղինակը կարող է պահանջ ներկայացնել, որ կոնկրետ անձը գրագողությամբ է զբաղվում: Ընդ որում՝ նա կարող է նաև նյութական վնասի պահանջ ներկայացնել: Օրինակ, ասել, որ գիրքը գրախանութում կարող էր վաճառվել X գումարով, և քանի որ գրագողը իրենից առաջ է ընկել, հրատարակել և վաճառել այն, իրեն պատճառվել է այս չափի վնաս: Դա էլ սուբյեկտիվ մոտեցում է պահանջում, բայց հեղինակը կարող է նման պահանջ ներկայացնել, դիմել դատարան, պահանջել, որ խմբաքանակը նաև խանութներից հետ կանչվի, որպեսզի չտարածվի, և իր իրավունքի խախտումը գոնե որոշակի եզրով կասեցվի ու արդեն այն վերականգնելու գործողություններ արվեն:

-Ստացվում է, որ օրենքը գործում է, համակողմանի է ու լիարժեք, բնական է՝ իր որոշակի բացերով: Ուղղակի հեղինակն ինքը պետք է իմանա՞ իր իրավունքները և պարտականությունները և պաշտպանի՞ դրանք:

-Ճիշտ եք նկատում: Աշխատում է այս նորմը. ում իրավունքը խախտված է, նա իրավունք ունի մեր պետությունում պահանջելու փոխհատուցում, խախտված իրավունքի վերականգնում և այլն: Քաղաքացիական օրենսգրքի 14րդ հոդվածը հստակ սահմանում է այդ տիրույթի տարատեսակները: Ավելին՝ ունենք Քրեական օրենսգրքով նախատեսված դրույթ՝ 158-րդ հոդվածով, որը հստակ սահմանում է, թե որ դեպքում կարող ես անգամ հանցագործության մասին հաղորդում տալ: Բայց նաև իմ պրակտիկայից ելնելով՝ նկատել եմ, որ մեր հեղինակները շատ դեպքերում չեն ցանկանում կոնֆլիկտների գնալ, գործընկերային պարկեշտություն են դրսևորում, որը երբեմն ի վնաս իրենց է լինում: Կաշկանդված են լինում, չեն ցանկանում նեղ շրջանակում աղմուկ բարձրացնել: Սա սխալ է: Ի՞նչ պետք է անեն հեղինակները: Կամ իրենք պետք է դիմեն «Հայ հեղինակին», որը մասնագիտացված, ոչ առևտրային ու ոչ պետական կազմակերպություն է, և այն պաշտպանի իրենց շահերը: («Մտավոր սեփականության գործակալությունը», օրինակ, բացառապես գրանցում է հեղինակային իրավունքը, սակայն պատժամիջոցներ չի կիրառում այդ իրավունքը խախտողների նկատմամբ), կամ էլ հեղինակը պետք է փաստաբանական գրասենյակի հետ կնքի պայմանագիր, որը մշտապես կներկայացնի իր շահերը: Երկու տարբերակն էլ նախընտրելի է: Իմ կարծիքով, հեղինակն ինքը չի կարողանա մշտապես ապահովել իր շահերի պաշտպանությունը շուկայում:

Պետք է լինի հարկադրելու ուժ, մինչև մեր հասարակությունը սովորի հարգել և՛ օրենքը, և՛ հեղինակային իրավունքը: Դրա համար ժամանակ է պետք, բայց 1-2 ճիշտ մոտեցման դեպքում ամեն ինչ կընկնի իր տեղը: Մնում է կամք դրսևորեն ու չկաշկանդվեն ինչ-որ մեկից:

ԼՈՒՍԻՆԵ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ