Գանձասարի գմբեթին նստած հրեշտակները թույլ չէին տալիս, որ արկերը կպչեն եկեղեցուն. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Պատերազմի օրերին Գանձասարի եկեղեցին թշնամու հիմնական թիրախներից էր: Մոտակա բլրից այն հրթիռակոծվում ու հրետանակոծվում էր: Բայց աստվածային հրաշքով ավերվածությունից փրկվել են թե Գանձասարը, թե Վանք գյուղը: Պատերազմական գործողությունների օրերին անգամ Գանձասարում մատուցվել է պատարագ, կատարվել ժամերգություն: Ճակատագրական պահերին ղողանջել են վանքի զանգերը, ոգևորել եկեղեցին պաշտպանող մեր սակավաթիվ տղաներին ու ահ ու սարսափով համակել մոտակա բլրի վրա գտնվող թշնամուն, ով րոպեներն էր հաշվում` մտնելու Գանձասարի վանք ու պղծելու այն:
Տեր Հարություն քահանա Եսայանի վկայությամբ` Գանձասարի ուղղությամբ արձակվող արկերը, կարծես թե, ծռվում էին, փոխում էին իրենց ուղղությունը: «Տեսնում էինք, թե ինչպես են օդանավից ռումբեր արձակում ուղիղ գմբեթի վրա: Մտածում էինք, որ հիմա գմբեթը կավերվի: Բայց դրանք շեղում էին իրենց ուղղությունը, ընկնում աջ ու ձախ, և եկեղեցին ու գմբեթը մնում էին անվնաս: Սա աստվածային հրաշք էր: Կարծես Աստծո հրեշտակները նստած գմբեթի վրա ցիրուցան էին անում հրթիռները` չթողնելով, որ դրանք կպչեն եկեղեցուն»,– այսպես է մեկնաբանում այդ օրերի իրադարձությունները տեր Հարությունը: Նման հրաշագործ պատմություն է Գանձասարի վրա արձակված արկի պատմությունը: 1992 թ. հոկտեմբերի 29–ին թշնամու ինքնաթիռը 40 հատ НУРС տիպի (չկառավարվող) հրթիռ է արձակել Գանձասարի վրա: Հրթիռը խրվել է տեր Հարությունի խուցի պատի մեջ և չի պայթել: Մինչ օրս չպայթած հրթիռը մխրճված է եկեղեցու պատի մեջ, այն չի վնասազերծվել: Դրա կողքին տեղակայված ցուցանակը հիշեցնում և նախազգուշացնում է չպայթած ռումբի մասին:
Տեր Հարությունի վկայությամբ` Գանձասարը մեծ ուժ ու զորություն ունի: Այստեղ հիվանդներ են բժշկվում, համրեր խոսում, ովքեր ամուսնացած չեն, ամուսնանում են, ովքեր երկար տարիներ զավակ չեն ունեցել, Աստված նրանց զավակ է պարգևում: Եկեղեցու զորությունը այստեղ թաղված սրբերի մասունքներն են: Սուրբ սեղանի տակ է թաղված Հովհաննես Մկրտչի գլուխը, Գրիգոր Լուսավորչի ծնոտը, եկեղեցում են ամփոփված Սուրբ Զաքարիայի և այլ սրբերի մասունքներ:
Խորհրդային տարիներին եկեղեցին թալանվել է: «Ասում էին` Գանձասարում գանձ կա թաղված, գնացեք, գտեք: Եվ մարդիկ թաքուն փորփրում էին եկեղեցին, ջարդում, բացում եկեղեցու բակում թաղված կաթողիկոսների, եպիսկոպոսների գերեզմաններն ու գանձ որոնում: Իշխան Հասան Ջալալյանի գերեզմանոցը, որ մուտքի առջև է, երեք մասի էին բաժանել, տակը հարստություն որոնել»,– հիշում է տեր Հարությունը: Սակայն հայ ժողովրդի մեջ տարածված չէ ննջեցյալների հետ գանձեր թաղել: «Նրանք ժողովրդին ճիշտ չէին բացատրել` Գանձասարը մեր հոգևոր գանձն է»,– հպարտությամբ ու ակնածանքով նշում է հոգևորականը:
Արցախյան պատերազմից հետո վերաբացվում է Արցախի թեմը և առաջնորդ նշանակվում Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը, նույն տարում առաջինը վերաբացվում է Գանձասարի վանքը: Դա 1989 թ. հոկտեմբերի 1–ն էր: Մինչ այդ ոչ մի եկեղեցի չէր գործել, զանգեր չէին հնչել: 1989 թ. զանգերը ղողանջեցին, և սկսվեցին կատարվել եկեղեցական ծիսակատարությունները:
Այսօր Գանձասարը դարձել է ուխտատեղի, բազում հյուրեր են գալիս արտերկրից` լսելով Գանձասարի օրհնության, փառքի մասին: Այստեղ գալիս են մկրտվելու, պսակադրության ծես կատարելու:
1999 թ. վերանորոգվել են տաճարը, գավիթը և վանական համալիրը, վերանորոգվել է դեպի համալիր տանող ճանապարհը, եկեղեցու կողքին կառուցվել է ճեմարան:

Գանձասարի պատմությունից
Գանձասարը կառուցել է Ջալալ իշխանը 1216–1238 թթ.: Մոնղոլ–թաթարների արշավանքների պատճառով եկեղեցու բացումը երկու տարով հետաձգվել է. այն տեղի է ունեցել 1240 թ.: Մինչև 1813 թ.` շուրջ 500 տարի, այն եղել է աթոռանիստ կաթողիկոսարան: Այնուհետ դարձել է մետրոպոլիտություն, ապա` թեմ: 1932 թ. վերջին` Վրդանես եպիսկոպոսին աքսորել են Սիբիր, իսկ Գանձասարի ամբողջ ունեցվածքը` գրքեր, խաչեր, մագաղաթներ, մատնել կրակի:
Բայց եկեղեցին կրկին վերականգնվել է և այսօր զարթոնք է ապրում: Այն կանգուն է ու ամուր ոչ միայն իր պատերով, այլև իր հավատացյալներով:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում: