Թե ինչպես կազակները Նոր Ջուղան փրկեցին ոչնչացումից. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

1915 թվականին ծրագրված ցեղասպանությունը միայն Պատմահայաստանի տարածքը չէր ընդգրկելու: Նպատակ կար ոչնչացնել ողջ հայությանը: Պատահական չէ, որ նրանց ուշադրությունը բևեռված էր նաև Նոր Ջուղայի` բարեկեցիկ կյանքով ապրող, գրեթե երկու հազարանոց հայության վրա:

Այն, ինչ պատմելու եմ, լսել եմ 1960 թվականին Նոր Ջուղայի իմ հայրենակից Հարություն Գլանդյանից:

Չարաբաստիկ այդ օրերին Հարությունը մոտավորապես 8–9 տարեկան էր: Տան առևտուրն անելու պարտականությունը փոքրիկի վրա էր: Ինչպես միշտ, հերթական անգամ տղեկը գալիս է պարսիկ խանութպանի մոտ` օրվա պահանջվածը գնելու:

«Ձեր վերջը եկել է, բոլորիդ վերացնելու ենք». ոչ այս, ոչ այն, փոքրիկի առաջ չարախնդում է հիմար պարսիկը: Ի՞նչ իմանար խղճուկը, որ ութամյա սթափ տղան այս խոսքերը կմտապահի ու կհաղորդի մեծերին:

Նորջուղայեցիների ականջներին վաղուց արդեն հասել էին նման լուրեր, բայց որ վտանգն այդքան որոշակի էր, չէր պատկերացնում և ոչ մեկը:

Պարզվում է, որ հիմնականում ավազակներից ու բաշիբոզուկներից կազմված Բախտիարի վայրենի ցեղի ձեռքերով գերմանացիները որոշել են հաշվեհարդար տեսնել տեղի հայ բնակչության հետ: Զենք ու զինամթերք լիովին ապահոված, արնատենչ այդ ոհմակը գրեթե հասել էր Նոր Ջուղայի մատույցները` քաղաքի հարավային կողմում ընկած լեռան ստորոտը, որպեսզի որոշված պահին, հրաման ստանալով, հանկարծահարձակ լինի:

Հայերը սկսում են մտածել, թե ի՞նչպես արհավիրքի առաջն առնեն և գտնում են միակ հնարավոր ելքը: Որոշվում է դիմել ռուսական կայսրին` Թեհրանում տեղակայված կազակների օգնությամբ Նոր Ջուղայի հայ բնակչությանը պաշտպանելու խնդրանքով:

Այստեղ մեր հուզաշատ պատմությունն ընդմիջենք շատ կարևոր լրացումով:

Իրանահայ վաճառականները դարեր շարունակ ազատ մուտք ու ելք ունեին հյուսիսի հզոր պետության` Ռուսաստանի մեջ: Իրենց ազնիվ գործունեության, ճկուն մտածողության շնորհիվ մեր հայրենակիցները շահել էին ռուս ցարերի վստահությունը ու վայելում էին նրանց հարգանքը:

Անցնելով աշխարհից աշխարհ, տիրապետելով տարբեր ազգերի լեզուներին, ծանոթանալով նրանց բարքերին ու նիստուկացին, այս մարդիկ հեշտությամբ ու սիրով հանձնառում էին ռուսաց ցարի դեսպանի պարտականությունը` կատարելապես իրականացնելով այդ դժվարին գործը:

Բայցի այդ, շնորհիվ նրանց գործունեության, Ռուսաստանում բարգավաճում էր տնտեսությունը, այդ թվում` երկաթի, մետաքսի, ձկնկիթի արտադրությունն ու առևտուրը:

Հայ–ռուսական բարեկամական կապերի գեղեցիկ էջերից մեկը Աստվածատուր Սալթանյանի` ռուս գեղանկարչության մեջ սյուժետային ժանրի հիմնադրի պատմությունն է: Նա ծնվել էր Նոր Ջուղայում, որտեղ և դարձել էր անվանի արվեստագետ: Ալեքսեյ Միխայիլովիչի հրավերով 1666 թվականին, խոջա Զաքար Սահրադյանի երաշխավորությամբ, հետագայում Բոգդան Սալթանով կոչվող ռուս մեծ գեղանկարիչը եղբոր հետ գալիս է Մոսկվա և այստեղ էլ ձեռք բերում շնորհալի ստեղծագործողի համբավ:

1674 թվականին նա ընդունում է «ռուսական հավատք» և, ստանալով ազնվականի կոչում, դառնում է Կրեմլի Զինապալատի գեղանկարչական արվեստանոցի ղեկավարը:

Չմոռանանք նաև Լազարյանների, այլոց մասին: Փաստորեն պարսկահայերի միջոցով արևելքն ու արևմուտքը միացան Մոսկվայում:

Մի խոսքով` ռուսական պետությունն անվարան որոշեց, որ այս ժողովրդին պետք է փրկել, որովհետև այն իր կարևոր ներդրումն ունի համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ:

Եվ այսպես, Նոր Ջուղայի հայերը իրենց առաջնորդ Սահակ եպիսկոպոս Ալվադյանի միջոցով հեռագիր են ուղարկում ռուսիո մայրաքաղաք` շտապ օգնություն ստանալու խնդրանքով:

Ընդգծենք, որ Սպահանի հեռագրատան աշխատողների կազմը այդ տարիներին բաղկացած էր միայն հայերից, ինչը նշանակում էր, որ հեռագրի բովանդակությունն ուրիշներին հասու չէր լինելու:

Պատասխանը չուշացավ: Թեհրանում տեղակայված կազակների մի խումբ, թնդանոթներով զինված, առաքվեց դեպի Սպահան: Սրանք, դեռ քաղաքի դարպասներին չհասած, նախապես գործի են դնում թնդանոթները` դիմացինին հասկացնելով, որ գալիս է մի ուժ, որը պաշտպանելու է հայերին: Այս խելացի քայլը զսպեց բաշիբոզուկներին: Իսկ մի քանի ժամ հետո ռուսները մտան Նոր Ջուղա:

Մեր տունը վանքի մոտ է: Զորքն անցնելում էր այստեղով: Մեծ պապս հիշում էր, որ երբ զորքը հասնում է վանքին, բոլոր կազակները ձիերից իջնում էին, չոքում, խաչակնքում, հետո նորից հեծնում ձիերն ու առաջ շարժվում:

Կազակները ցրեցին թշնամիներին, գրավեցին նրանց զենքերը և մինչև 1917 թվականը մնացին Նոր Ջուղայում, որպեսզի թալանչի ցեղերը նորից գլուխ չբարձրացնեն:

Իսկ Նոր Ջուղան ապրելու համար ամեն ինչով նրանց ապահովեց այդ ժամանակաընթացքում: Նիկոլ անունով մի հայ իր տան երկրոդ հարկը հյուրանոց դարձրեց, ուր տեղավորվեցին ռուս սպաները: Այն մեր քաղաքի առաջին հյուրանոցն էր: Քաղաքից դուրս զորքին տրամադրվեցին մի շարք շինություններ, որոնք առ այսօր կան և օգտագործվում են պարսիկ զորքի կողմից:

Շարունակությունը՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում