Մեր շահածն ու կորցրածը հայ–թուրքական հարաբերությունների բացակայությունից. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է ՀՅԴ բյուրոյի Հայ դատի գրասենյակի պատասխանատու Կիրո Մանոյանը

– Պարոն Մանոյան, նախագահ Սերժ Սարգսյանը հայտարարեց հայ–թուրքական արձանագրությունները հետ կանչելու մասին: Դա ուշացա՞ծ քայլ էր ձեր կարծիքով:

– Այո, կարիք չկար մինչև գարուն սպասել: Բայց հիմա նախագահն ասել է, որ մինչև գարուն առ ոչինչ կլինեն արձանագրությունները: Եվ կարծում եմ, որ պատճառ չկա, որ այն չիրագործվի:

– Ձեր կուսակցությունը՝ ՀՀԴ–ն, ի սկզբանե դեմ էր արձանագրություններին: Եվ այս տարիների ընթացքում, քանի դեռ դրանք պահպանվում էին մեր քաղաքական օրակարգում, մեր երկիրը ի՞նչ շահեց և ի՞նչ կորցրեց դրանց հետևանքով:

– Թուրքիային հնարավորություն տրվեց որոշ բաներ ստանալ: Եվ ստանալ՝ առանց դիմացը որևէ բան տալու: Մինչև 2014 թվականը Թուրքիային հաջողվում էր օգտագործել այդ արձանագրությունները, որպեսզի ցեղասպանության ճանաչման ուղղությամբ իր վրա եղած ճնշումը մասամբ մեղմանար:

Իսկ արդեն 2014–15–ին, երբ արդեն պարզ էր, որ չվավերացնելու հիմնական մեղավորը Թուրքիան էր, և արդեն ցեղասպանության 100–ամյա տարելիցի շեմին էինք նաև, այլևս չկարողացավ օգտագործել արձանագրությունների իրողությունը:

Եվ, փաստորեն, այս ժամանակահատվածում ակնհայտ եղավ այն, ինչ իրականում մենք ասում էինք ի սկզբանե: Որ Թուրքիան պատրաստ չէ առանց նախապայմանների Հայաստանի հետ հարաբերություններ հաստատել:

Եվ այն երեք նախապայմաններից, որոնք առաջ էին քաշված, կարելի է ասել, դեռևս անկախությունից առաջ, երկուսը բավարարվում էին արձանագրությունների մեջ: Իսկ մյուսը՝ Արցախի հարցը, փաստորեն Թուրքիան առաջ քաշեց արձանագրությունները վավերացնելու համար:

Սակայն, ի վերջո, հնարավոր եղավ արձանագրություններով Թուրքիայի ստանալիքը սահմանափակել: Եվ դա՝ նրա իսկ վարած քաղաքականության պատճառով: Որովհետև արդեն բոլորի համար ակնհայտ եղավ, որ թուրքական կողմն է, որ չի վավերացնում արձանագրությունները:

Նաև, ինչպես ասացի, Հայոց ցեղասպանության 100–ամյա տարելիցը աշխարհում այնպիսի մթնոլորտ էր ստեղծել, որ չկարողացավ ճանաչման դեմն առնել:

– Իսկ ինչպե՞ս եք տեսնում ապագան. ինչպիսի՞ պարագաներում կարող են հայ–թուրքական հարաբերությունները կարգավորվել:

– Երբ Թուրքիայում իշխանության գա քաղաքական մի ուժ, որն իսկապես պատրաստ է առանց նախապայմանների Հայաստանի հետ ձևավորել դիվանագիտական հարաբերություններ:

Եվ այս առումով, կարծում եմ, որ Հայաստանն այլևս անելիք չունի: Հավանաբար բացի նրանից, որ շարունակի պնդել, թե ինքը պատրաստ է առանց նախապայմանների դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել այդ երկրի հետ:

Իսկ մինչ այդ, քանի դեռ Թուրքիայում իշխանության չի եկել նման ուժ, որպես պետության կամ որպես հասարակության, մեր անելիքն այն պետք է լինի, որ թուրք ժողովրդին ծանոթացնենք իր պատմությանը: Քանզի հայոց ցեղասպանության ժխտողական քաղաքականությունը, որը վարել է թուրքական հանրապետությունն իր գոյության ողջ ընթացքում, նաև հենց իրենց՝ թուրք ժողովրդի պատմությանն է վերաբերում: Նրանք ժխտում են նաև իրենց իսկ այդ ժամանակաշրջանի պատմությունը: Ուստի անհրաժեշտ է, որպեսզի թուրքական հասարակությունը ևս հնարավորություն ունենա ծանոթանալ իր պատմությանը:

Այնպես որ, ընդամենը մենք ա՛յս կարող ենք անել: Մնացածը թուրքերի խնդիրն է, որ կարողանան իրենց երկրում ձևավորել այնպիսի իշխանություն, որը պատրաստ կլինի առանց նախապայմանների հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ:

Թե չէ, գոնե առաջիկա տարիներին, այս հարցում ճիգեր թափելն այնքան էլ լուրջ չէ հայկական կողմի համար: Եթե հաշվի առնենք հատկապես այն բոլոր զարգացումները, որոնք տեղի են ունենում Թուրքիայում: Այսօր այս երկիրն այնքան խնդիրներ ունի, որ Հայաստանի հետ հարաբերություններ հաստատելը նրա առաջնահերթություններից չէ:

– Շատերը համարում են, որ այդքան էլ մեզ համար կենսական չէ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորումը: Բերում են Իսրայելի օրինակը: Նաև փաստում են, որ այնպես չէ, որ մենք ամբողջությամբ ենք շրջափակման մեջ. ունենք ելքի երկու ուղի և այլն, և այլն: Այս առթիվ ձեր կարծիքն ինչպիսի՞ն է:

– Դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայությունը նշանակում է թշնամանք կողմերի միջև: Եվ թշնամանքի վերացումն է առավել կարևոր: Բայց ոչ այնքան կարևոր, որ դրա դիմաց մենք ինչ–որ բան վճարենք մեր ազգային շահերի հաշվին:

Եվ պատահական չէր, որ սկզբնական շրջանում մեր կուսակցության՝ դաշնակցության տեսակետը հետևյալն էր՝ Թուրքիան նախ հայոց ցեղասպանությունը պետք է ճանաչի, որից հետո նոր միայն նրա հետ հաստատենք դիվանագիտական հարաբերություններ:

Սակայն հետագայում մենք որոշ չափով փոխեցինք մեր տեսակետը՝ այն համաձայնեցնելով պետության՝ անկախության առաջին իսկ տարիներից որդեգրած քաղաքականությանը: Այն է՝ պետք է հաստատենք հարաբերություններ առանց նախապայմանների:

Սա նվազագույնն էր, որ Թուրքիան պարտավոր էր անել: Սակայն սա ևս մերժում է:

Եվ նման պարագաներում մտածել, թե մեր ամեն ինչը կախված է Թուրքիայից, նրա հետ դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայությունից կամ փակ սահմաններից են գալիս մեր բոլոր խնդիրները, սխալ կլինի:

Միշտ էլ մեր կուսակցությունը հրապարակավ հայտարարել է, որ բազմաթիվ խնդիրներ կան, որոնք պետք է լուծել երկրի ներսում: Անկախ նրանից՝ Թուրքիայի հետ հարաբերություններ կան, թե չկան:

Նաև ասել ենք, որ պետք է պատրաստ լինենք այս երկրի հետ ձևավորվելիք ոչ միայն քաղաքական, այլև տնտեսական հարաբերություններին: Այդ նպատակով 2009 թվականին, այսինքն՝ արձանագրությունների ստորագրումից դեռ առաջ, մենք ուսումնասիրություններ ենք կատարել: Պարզվել է, որ եթե վաղը սահմանները բացվեն, ապա մենք մեծ շուկա չենք շահելու: Որովհետև մեր արտադրանքը Թուրքիայում վաճառելու հնարավորություններ չունենք: Դրանք չեն համապատասխանում այն չափանիշներին, որոնք Թուրքիան սահմանել է ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ:

Շարունակությունը՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում