Աշխարհում այսօր արվեստագետին կտրել են ժամանակի ոգուց, այսինքն՝ ազատությունից. ինչո՞ւ...«Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է ռեժիսոր, դրամատուրգ, «Հոգևոր Հայաստան» նախաձեռնության անդամ Խաչիկ Չալիկյանը

– Պարոն Չալիկյան, ինչպե՞ս կարելի է մեր ժողովրդին հոգևոր լիցքեր տալ: Ի՞նչ ճանապարհով կարող է տեղի ունենալ նրա վերածնունդը:

– Այսպիսի մտահոգություններ կրող մի խումբ մարդիկ, նաև՝ հայեր սփյուռքից, համախմբվելով, ձևավորել ենք «Հոգևոր Հայաստան» միավորը: Այսինքն՝ կա պահանջ, կա վաղվա երկրի հոգևոր նկարագրի համար պատասխանատվություն: Որովհետև մենք մեր երկիրը եթե հոգևոր դաշտում չձևավորենք, ապա նյութական ճանապարհով այն չի կայանա:

Մի օրինակ բերեմ. Մարտի 1–ից հետո Սերժ Սարգսյանն ինձ ու Աշոտ Ադամյանին հրավիրեց խոսակցության: Դեռ վարաչապետ էր, նախագահի պաշտոնը չէր ստանձնել: Դաժան խոսակցություն տեղի ունեցավ: Այն առումով՝ դաժան, որ ստիպված ես երկու ժամից ավելի խոսել մեկի հետ, ում հետ ընդհանուր ոչինչ չունես: Սարսափելի էր այդ կոնտակտը: Մի պահ հարցրեց ինձ, թե ինչով եմ զբաղվում:

Պատասխանեցի՝ հիմար, ավելորդ գործով՝ թատրոն, կինո, հեռուստատեսություն: Ասաց՝ ինչո՞ւ է հիմար ու ավելորդ: Որովհետրև, պատասխանեցի, արվեստն այսօր պետք է ձևավորի վաղվա այն երկրի ոգեղեն դաշտը, որը դու ցանկանում ես քաղաքական դաշտում սպանել: Եվ եթե չգիտես, թե ինչ երկիր ես կայացնում, այդ խնդիրը չի դրվում ավեստագետի առջև, ապա արվեստով զբաղվելը դառնում է ինքնանպատակ, հետևաբար և՝ անիմաստ ու ավելորդ:

Իհարկե, նա չընկալեց իմ ասածը, ու խոսակցությունն այլ ճանապարհով գնաց: Բայց ես կրկին նույնն եմ պնդում՝ այն երկիրը, որը ցանկանում ենք վաղն ունենալ, նրա մշակույթի սերմերն այսօր պետք է ծլեցնենք:

Ուստի ի՞նչ է հարկավոր այսօր մեզ. ունենալ ժամանակակից արվեստի մի կենտրոն, որը պետք է կայացնի այն երկրի հոգևոր դաշտը, որտեղ վաղը ցանկանում ենք ապրել: Որպեսզի այդ դաշտը մտնողը հայտնվի վաղվա մեր երկրի հոգևոր մոդելի մեջ:

– Դա նույնը չէ՞, որ ունենանք մշակույթի զարգացման մեր քաղաքականությունը: Ի վերջո, մեր նախարարությունները հենց ոլորտային քաղաքականություններ մշակելու համար են:

– Եթե մենք չունենայինք մշակույթի նախարարություն, ես շատ ավելի ուրախ կլինեի: Գոնե կունենայինք չունենալու մտահոգությունը: Բայց մեզ թվում է ունենք, և դա այն դեպքում, երբ այն չունի ու չի վարում քաղաքականություն: Ընդամենը սնում է մեռած այն միավորները, որոնք ապահովում են այսօրվա համակարգը:

– Իսկ ինչո՞ւ են վախենում ըմբոստ նկարագիր ունեցող մարդուց, նոր խոսք ասող մարդուց, նոր քայլ անող մարդուց… Անգամ այն դեպքում, երբ այն դեմ չէ ո՛չ իշխանությանը, ո՛չ համակարգին:

– Դա արդեն համաշխարհային խնդիր է: Գիտենք, որ արվեստն առաջին հերթին ներկայացնում է իր ժամանակի ոգին: Լսում ենք Բիթլզ ու հասկանում ենք, որ դա 60–ականների ոգին է, կամ տեսնում ենք, որ սա 20–ականների մոդան է, սա 90–ականների ֆիլմ է, և այլն, և այլն: Այնպես որ, արվեստը ներկայացնում է իր ժամանակաշրջանի հանրագիտարանային համակարգը:

Սակայն, ես ձեզ հավատացնում եմ, որ արվեստն առնվազն վերջին 30 տարիների ընթացքում կորցրել է իր այդ ֆունկցիան: Այն այլևս իր ժամանակի նկարագիրը չէ: Անհնար է տարբերակել նրա ստեղծման ժամանակը: Արդյունքում արվեստագետին կտրել են ժամանակի ոգուց: Իսկ դա է արվեստագետի մաքուր օդը, դա է նրա ազատության թթվածինը: Արվեստագետի միջոցով էլ մարդն է զրկվել իր ազատությունից, քանզի չունի այլևս իրեն ազատություն տվող թթվածնի այդ դաշտը:

Կհարցնեք՝ ինչո՞ւ է այդպես: Որովհետև ազատ մարդուն դժվար է կառավարել: Այդ իսկ պատճառով արվեստի բոլոր ոլորտները վերածվել են նեղ մասնագիտությունների: Ո՞նց կարելի է 100 հոգով ֆիլմ նկարել: Անհատականությունը մեռցված է: Կարևորը դարձել է ընդամենը ստեղծված արդյունքի տեխնիկական որակը: Էլ չենք խոսում գաղափարի, ոճի և այլ հատկանիշների մասին:

– Դուք դե՞մ եք կինոյին՝ որպես սինթետիկ արվեստի տեսակի:

– Կինոն այսօր ճգնաժամի մեջ է, որովհետև չի զբաղվում իր գործով: Հատկապես Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները պարտադրում են մի կինոդաշտ, որը կառավարելի գործունեությամբ բիզնես է:

– Ինչո՞ւ միայն ԱՄՆում: Հենց մեր երկրում էլ ամեն ինչի, ամեն ոլորտի վերաբերյալ ասում են՝ պետք է կապիտալիզացվի. այսինքն՝ պետք է փող բերի: Պատկերացնում եմ՝ դա ասեին Նիցշեին՝ քո գործերը պետք է եկամտաբեր լինեն:

– Բանն այն է, որ մենք այսօր մշակույթին նայում ենք ինչպես շռայլության: Ես էլ եմ նույնն ասում՝ շռայլություն է կինոյով, թատրոնով զբաղվելը, եթե այս համակարգն է գործում: Ֆուտբոլի օրինակով ասեմ՝ եթե ուզում ենք լավ ֆուտբոլ ունենալ, միլիոններ ենք ներդնում, լավ ֆուտբոլիստների ենք գնում, և այլն, և այլն: Բայց այդ ճանապարհով չի կարելի լավ ֆուտբոլ ստեղծել երկրում: Լավ ֆուտբոլ կստեղծվի այն ժամանակ, եթե մեծ գումարներ ներդնենք և ունենանք հզոր թատրոն:

Այսինքն՝ ամեն ինչ այստեղից է սկսվում: Բայց այս գիտակցությունը չկա: Կամ գուցե կա, դրա՞ համար չի արվում: Գուցե դիտավորությո՞ւն է…

Չգիտեմ…

– Ո՞նց դուրս գանք շրջանակից:

– Մեր ամենամեծ մտահոգություններից է և այն, որ եթե անգամ կա ճշմարիտ ուղին և կա ճշմարիտ խոսքը, ապա այդ խոսքը մեզանում արժեզրկված է: Ստացվել է այնպես, որ կարևոր չէ այդ խոսքը, այլ կարևոր է, թե այդ խոսքն ով է ասել:

Իսկ այդ ասողը այսօր չկա: Հասարակության համար չկա որևէ շերտ, լինի քաղաքական, հոգևոր, մտավորական, մշակութային, թե այլ դաշտերում, որի խոսքը կարևորի ու ընկալի որպես ճշմարտություն: Հավատ չկա ցանկացած անձի նկատմամբ: Եվ ես սա ևս համարում եմ այսօրվա ողբերգությունը:

Ուստի անհրաժեշտ է, որպեսզի համահայկական դաշտում գտնենք այն տասը և ավելի մարդկանց, ովքեր կարող էին կանխել Սոդոմ–Գոմորը: Եվ նրանց միջոցով ձևավորել կառավարման այն համակարգը, որի հանդեպ հավատ կլինի, և որոնց ասած ճշմարտությունը լսելի կլինի ժողովրդին:

Այսինքն՝ այդ մեծ գերխնդիրները մենք պետք է մեզ համար ուղենիշ դարձնենք ու փորձենք երկիր կառուցել:

– Իսկ վերևներից ձեզ աջակցողներ կա՞ն:

– Ես, համեստ բառն այս դեպքում չի սազի, ես անհամեստորեն լռում եմ…

Շարունակությունը՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում