Հավատ և գիտություն. ինչպե՞ս համադրել. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն, պատմական գիտությունների դոկտոր Պավել Ավետիսյանը

– Պարոն Ավետիսյան, հիմնականում գիտնականները դժգոհում են, որ քիչ է պետության կողմից կատարվող ֆինանսավորումը: Դուք ինչպե՞ս եք այդ հարցին վերաբերվում:

– Այո, հաճախ են բողոքում, որ պետությունը գիտությանը փող չի տալիս: Եվ դա, իրոք, այդպես է:
Բայց նաև պետք է փաստագրենք հետևյալը. ամեն մի գիտնական և ամեն մի մարդ, որին գիտական աշխարհում ինչ–որ մի բան կազմակերպելու հնարավորություն է տրվել, պետք է գիտակցի, որ այդպես էլ լինելու է: Ոչինչ էլ չի փոխվելու:
Ուստի ոչ թե պետք է վայրահաչենք կամ նվնվանք, այլ պետք է գտնենք աշխատելու ձև: Որովհետև այսուհետև այս երկիրը, չեմ կարծում, որ բավարար գումար կտա, կամ ավելի ճիշտ՝ կտա այն գումարը, որպեսզի գիտությունը զարգանա: Անգամ եթե ավելի լավ վիճակում էլ գտնվի: Այստեղ ընդամենը նվազագույնն են ապահովում:
Ուստի մնում է մյուս տարբերակը: Բանն այն է, որ գիտությունը համաշխարհային երևույթ է: Եվ համաշխարհային այդ երևույթի համար աշխարհում կան ահռելի գումարներ: Ուրեմն՝ բարի եղիր լինել այն գիտնականը, որը գիտական այն խնդիրը, որը շատ կարևոր է աշխարհի համար, կբերես և կլուծես Հայաստանում: Հետևից էլ փողը կբերես ու համապատասխան լաբորատորիան կստեղծես:
Ա՛յ, հենց այս գիտնականին ես կծափահարեմ: Որովհետև այս դեպքում արդեն գործ եմ ունենում այն կոլեգայի հետ, որը մտածում է ապագայի մասին: Թե չէ նա, ով անընդհատ դժգոհեց, ոչինչ էլ չի ստեղծելու:
Ի վերջո, արդեն այսքան տարի է անցել, ինչ Հայաստանն անկախ երկիր է: Եվ գիտնականն էլ լավ տեսնում է, որ այդ փողը չեն տալիս ու հասկանում է, որ չեն էլ տալու: Է՜, որ դժգոհեն՝ ի՞նչ… Ես էլ նրանց հետ դժգոհեմ. հետո՞…

– Շատերն ասում են, որ ժամանակակից աշխարհում կրոնն ու գիտությունը պետք է համաքայլ ընթանան: Այսինքն՝ գիտություն և հավատ առ Աստված: Ո՞նց եք նայում այս հարցին:

– Մարդ արարածը կադապտացվի այս աշխարհում, ճանապարհ կանցնի, իսկ քաղաքակրթությունները՝ առավել ևս, եթե ունի գիտելիք իր մասին, իր շրջապատի մասին և ունի հավատ: Անգամ ունի հավատ այն բանի վերաբերյալ, ինչի մասին ինքն էլ չգիտի, թե ինչ է:
Ուրեմն՝ հավատը, գիտելիքը և իմացությունը պետք է իրար հետ լինեն: Իսկ թե ի՞նչ կտեսնեք հավատի տակ և ինչպե՞ս այն կանվանեք, արդեն միևնույն է՝ կրոն կամ այլ բան:
Թեկուզ հենց կրո՛ն անվանենք, որպես գաղափարախոսություն: Որովհետև չկա հասարակություն, գոնե դեռ չի եղել հազարամյակների մեջ նման բան, որ առանց կրոնի գոյություն ունենա: Քանզի ես հնագետ եմ ու մարդկության անցած–գնացած ճանապարհներին այս կամ այն կերպ հետևել եմ:
Ամենապրիմիտիվ հասարակությունն անգամ ունի իր կրոնը: Ամենապրիմիտիվ հասարակությունն անգամ ունի նաև ռացիոնալ գիտելիքների իր պաշարը: Այն կդառնա՞ գիտություն, կամ այն կանվանենք փիլիսոփայություն, կամ կիրառական գիտություն և այլն, և այլն, կարևոր չէ: Ամեն ինչն էլ առկա է այդ գիտելիքներում:
Եվ երկուսը իրար հետ է՝ գիտելիքներն ու կրոնը, որ մարդուն պահում են որպես մարդ: Եվ մարդուն թույլ են տալիս, որ այս աշխարհում արարի, ստեղծագործի, նաև ոգեշնչվի, հավատա, սիրի:
Ի վերջո, ոչ մի գիտություն «սիրիր մերձավորիդ»–ը չի սովորեցնում: Բայց դա կսովորեցնի կրոնը: Եվ այսպիսի հազարավոր բաներ կան, որ հենց հավատն է ընձեռում մարդուն:
Բայց գիտությունն էլ ապահովում է մարդու համար անհրաժեշտ կենսապահովման համակարգը:

– Մարդը, գիտությունը զարգացնելուն զուգընթաց, ազդում է բնության վրա ու խախտում նրա հավասարակշռությունը: Իսկ բնությունն էլ հավատի բաղադրիչ է, կարելի է ասել:

– Այո, մարդը շատ է փոխել բնությունը և անընդհատ փոխելով, հեռանում է նրանից: Այսինքն՝ մարդը, իր ապրելով արդեն, ինչպես չարորակ խոցը, սկսում է մետաստազներ տարածել բնության մեջ: Այսինքն՝ միշտ չէ, որ բնությունը կարող է դիմանալ մարդու գործունեությանը:
Եվ որպեսզի կարողանաս ինքդ քեզ հետ և բնության հետ գալ հավասարակշռության ու ներդաշնակության, անհրաժեշտ է հենց կրոնի գործոնը:
Սակայն, իհարկե, այստեղ էլ վտանգավոր է դառնում տարբեր կրոնների հակամարտության փաստը, որից էլ ձևավորվում է քաղաքակրթությունների խզվածքը, քանզի դեռևս մարդու համար կրոնը մնում է հիմքերից հիմքը:
Սակայն, այս ամենով հանդերձ, մարդկությունն առանց կրոնի առաջ գնալ չի կարող:

– Իսկ ինչպե՞ս համադրենք ու ներդաշնակության բերենք տարբեր կրոնները: Կա՞ այդ ձևը:

– Այս հարցում պետք է սովորենք չինացիներից: Թե ինչպես են մեկ տեղ, մեկ հանրության մեջ իրար կողքի դնում տարբեր կրոնները, նաև չխառնելով դրանք իրար: Եվ պահում են հավասարակշռությունը, կրոնական տարբեր մոտեցումները ներդաշնակության մեջ են լինում միմյանց հետ:
Ինչպես՝ ջուրը և յուղը: Դրանք իրար չեն խառնվում, բայց ճաշ չեք կարող եփել առանց այդ երկուսի: Ե՛վ ջուրը, և՛ յուղը կան ճաշի մեջ, բայց՝ միմյանց չխառնված:
Չինացին հենց այսպես է չափել աշխարհը:

 Շարունակությունը՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում