Թուրքերի մեջ թուրքական գենը կազմում է երկու տոկոս. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրության կենտրոնի տնօրեն Հայկազուն Ալվրցյանը

– Պարոն Ալվրցյան, հայերի՝ իրենց ինքնությանը վերադառնալու հարցում բավականին խոչընդոտներ կային և հիմա էլ կան, ի՞նչ եք կարծում՝ դրանք կվերանա՞ն Պոլսո հայոց նոր պատրիարքի ընտրությամբ:

– Չեն վերանա, հիմնականում կմնան, ընդամենը կարող է որոշ հարցերում փոփոխություններ լինել: Քանզի այդ խոչընդոտները ոչ թե պատրիարքարանի կամքով են լինում, դրանց մեծ մասի վրա պատրիարքարանն իրավասություն չունի էլ, այլ պետությունն է այդպես ուզում:

Օրինակ, Թուրքիայում այսօր աշխարհիկ համայնք ունենալու, ինչպես սփյուռքի այլ օջախներում է, համայնքային ազգային իշխանություններ ձևավորելու լիազորությունները կարող են տրվել միայն իշխանությունների կողմից:

Կամ մեկ այլ՝ Արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի տարբեր տարածքներում լքված հայկական եկեղեցիների վերականգնման հարցը: Հայոց պատրիարքարանը ընդամենը մի 7–8 եկեղեցու վրա ունի լիազորություններ: Մնացածը համարվում են պետական սեփականություն, և պետության կողմից եթե նույնիսկ վերականգնվում են, ապա վերածվում են պետական կառույցների կամ թանգարանների, կամ մարզադահլիճների, կամ երիտասարդական կենտրոնների:

Սակայն, այս ամենով հանդերձ, պատրիարքի վարած քաղաքականությունից շատ բան կախված կլինի: Այն կարող է հայ համայնքի իրավունքներն առավել գրագետ ու օպտիմալ ձևով պաշտպանել:

– Իսկ պատրիարքը կունենա՞ այդպիսի հնարավորություններ: Ի՞նչ ճանապարհով կարող է անել:

– Այսօր կարելի է այդ հնարավորությունները ստեղծել: Որովհետև Թուրքիան՝ ինքը, բազմաթիվ խնդիրների առաջ է կանգնած: Ճիշտ է, այսօր այս երկրի բռնապետական հակումներն են ուժեղանում, բայց գիտենք, որ ցանկացած պետության մեջ բռնապետության ուժեղացմանը հաջորդում է հակազդման փուլը, երբ պայքար է ընթանում նրա դեմ:

Այսինքն՝ այսօրվա պատրիարքը պետք է կարողանա եղած հնարավորությունները ճիշտ օգտագործել և իր գործունեությամբ հավատ ներշնչել ոչ միայն քրիստոնյա հայերին: Պատրիարքարանը պետք է իր գործունեությամբ դառնա բոլոր այն մարդկանց հույսի և հավատի կենտրոնը, որոնք իրենց հայ են համարում: Խոսքս ալևի և սյունի կրոնափոխ հայության զանգվածների մասին է:

Իսկ նախորդ պատրիարքարանը, այս տեսակետից դրական առումով ոչ միայն աչքի չընկավ, այլև, ավելին, մի շարք խոչընդոտներ ստեղծեց հայերի առաջ:

– Երբևէ հնարավո՞ր է, որ հայ համայնքը կրոնականից դառնա ազգային համայնք: Դա ո՞ր պարագայում կարող է տեղի ունենալ:

– Միայն և միայն Թուրքիայի՝ լիարժեք ժողովրդավարացման, եվրոպական արժեքներին նրա գործունեության համապատասխանության, և, ընդհանրապես, այս երկրի՝ եվրոպական ընտանիքի մաս դառնալու պայմաններում:

Որովհետև այսօրվա նրա որդեգրած իսլամիստական քաղաքականությունը լավագույն դեպքում կհանգեցնի այն համակարգի վերստեղծմանը, որին ծանոթ ենք եղել հարյուր տարի առաջ: Այն Օսմանյան կայսրության վարչաքաղաքական, համակարգն էր, որտեղ ազգային փոքրամասնություններն ունեին միլլեթների՝ փոքրիկ համայնքների կարգավիճակ: Նրանցում կար ազգային իշխանությունների որոշակի սաղմեր՝ համաձայն 1862 թվականին ընդունված ազգային սահմանադրություն:

Սակայն այս երկրում ազգայնամոլական տրամադրությունների ներկա ահագնացումը այդպիսի հույսեր էլ չի ներշնչում:

– Ձեր ուսումնասիրություններն ի՞նչ են ցույց տվել. այսօր ինչքա՞ն ծպտված հայեր կան այս երկրում և դրանց ո՞ր մասն է գալիս իր ինքնության ճանաչմանը: Եվ, ընդհանրապես, այդ գործընթացն ազգայնականության ուժեղացման ներկա իրավիճակում մեծանո՞ւմ է, թե՝ թուլանում:

– Հերիք է, որ թվերի մասին խոսեմ, բոլորը հարձակվում են ինձ վրա. իմացող–չիմացող, հասկացող–չհասկացող: Իսկ ես ինձ թույլ եմ տալիս որևէ տվյալ ասել ավելի քան տասը տարիների իմ ուսումնասիրությունների արդյունքում, որոնք ամփոփվել են երկու գրքում և բազմաթիվ հոդվածներում: Ես տվյալները հավաքել եմ մեկ առ մեկ՝ հայ, թուրք հետազոտողների աշխատություններից, նաև արխիվային նյութերից:

Մինչդեռ շատերն աչքաչափով ինչ թիվ ասես՝ կասեն: Վերջերս Աշոտ Մանուչարյանը հայտարարել էր 12 միլիոնի մասին: Թուրքիայում ապրող մարդիկ էլ են իրենց թիվն ասում՝ 7 միլիոն, 8 միլիոն: Նույնիսկ նկատում են, որ ես չափավոր թիվ եմ ասում. ընդամենը՝ 4 միլիոն: Իսկ ես էլ պնդում եմ, որ այո, չափավոր է, որովհետև ես չեմ կարող հորինել: Ու ներկայացնում եմ նաև, թե որտեղից են գալիս իմ տվյալները:

Նաև ասում եմ, որ իմ տվյալները վերաբերվում են վերջին հարյուր տարվա մեջ իսլամացվածներին: Եթե դուք նկատի ունեք դարերի ընթացքում իսլամ ընդունած հայերին, ապա պատկերը բոլորովին այլ է լինելու: Ընդհանրապես, թուրք գենետիկների պաշտոնական տվյալներով, այսօր Թուրքիայի կենտրոնական մասերում, ներառյալ նաև՝ Ստամբուլը, բնակվող թուրքերի թուրքական գենը կազմում է 2%: Այն դեպքում, երբ եվրոպական մի շարք ազգերի մոտ՝ ֆինների, հունգարների մոտ թուրքական գենը հասնում է 60%–ի:

Այնպես որ, գենետիկ իմաստով թուրք չկա:

Բայց եթե գենետիկ իմաստով թուրք չկա, չի նշանակում, թե քաղաքական իմաստով էլ չկա: Նրանք թուրք են իրենց մտածողությամբ, աշխարհայացքով, կրթությամբ, դաստիարակությամբ: Եվ բնական է, որ այս թուրքերի մեջ ահռելի թիվ են կազմում հայերը, հույները, բալկանյան ժողովուրդները, սլավոնները, հրեաները և շատ այլ ազգեր:

Վերադառնալով բուն հարցին, ասեմ, որ կրկին ուսումնասիրությունների արդյունքում, նաև բազմաթիվ հանդիպումների, զրույցների, այլ հետազոտողների կարծիքները հաշվի առնելով, եկել եմ մի եզրակացության, որ եթե պայմաններ ստեղծվեն, ապա իսլամացած հայերի կեսը կարող է վերադառնալ իր ազգային ինքնությանը, վերադառնալ հայ առաքելական քրիստոնեկան եկեղեցի:

Կամ վատագույն դեպքում կգնան եվրոպա ու կդառնան քրիստոնեական այլ եկեղեցու անդամ՝ կաթոլիկ, բողոքական:

Օրինակ, եվրոպայում, մասնավորապես Գերմանիայում, ահռելի քանակությամբ կրոնափոխ հայեր են ապրում: Այդ հայտարարված 4 միլիոն թուրքերի մեջ մեծ թիվ են կազմում հայերը, հատկապես՝ համշենահայերը: Շատ հավանական է՝ նրանք կձուլվեն–կգնան: Բայց, բոլոր դեպքերում, մեկ միլիոնից ավելին անպայման կվերադառնա հայություն:

Շարունակությունը՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում