Անկախության լեգենդներից. Ժիրայր Սեֆիլյան. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ո՞վ է վերջապես Ժիրայրը: Այս նյութով փորձ է արվում ներկայացնել նրա դիմանկարը:

Ժիրայր Սեֆիլյանը մարդ է, որի տեսակը սովորաբար լինում է ժամանակներից դուրս: Ով իր շրջապատին գեներացնում է ինչ–որ գաղափարի շուրջ, անելիքների ու քայլերի պարտադրում մարդկանց: Դե, տեսեք, 23 տարեկան պատանին գալիս է Հայաստան ու հայտնվում հայրենիքի համար կարևորագույն իրադարձությունների ուղիղ կենտրոնում: Դառնում է դեմք, որոշիչ խոսք ասող անհատականություն: Հիմա ամեն մեկդ նայեք ձեր կողքի 23 տարեկանին ու պատկերացրեք:

Իր խոսքերն են` եթե գաղափարական մարդ ես, կարող ես լինել թե՛ ազգային գործիչ, թե՛ հասարակական գործիչ, թե՛ ռազմական գործիչ, թե՛ քաղաքական գործիչ: Հենքը գաղափարական լինելն է: Իսկ այն Աստծո տված շնորհ է: Կամ` ունես կամ` ոչ: Ձեռքբերովի չէ:

Ծնվել է Բեյրութում: Ութ տարեկան էր, որ սկսվեց 15 տարի ձգվող քաղաքացիական պատերազմը: Ինքնապաշտպանական կռիվները, հայկական թաղամասերը պաշտպանելու խնդիրը, ըստ էության, համայնքը դարձրին փոքրիկ Հայաստան, համարյա` պետություն պետության մեջ:

Ժիրայրը ընդգրկվեց ամենաազդեցիկ կուսակցության` Դաշնակցության ակումբում: Համարյա ամեն մեկը պետք է «ընտրեր իր կուսակցությունը. այդպես էր այնտեղ: Անցավ կուսակցական «դպրոցը», ստացավ զինվորական գիտելիքներ, ապա նույն այդ գիտելիքներն ինքը սկսեց փոխանցել համայնքի մյուս անդամներին:

***

«Մենք բախտավոր սերունդ էինք. մեզ բախտ վիճակվեց մասնակցել մեր ժողովրդի ազգային ազատագրական կռվին և կերտել Անկախ Հայաստանը,– ասում է Ժիրայր Սեֆիլյանը, ապա ցավով ավելացնում:– Ափսոս, որ մեր մեծերը դա չտեսան, կոնկրետ` հայրս չտեսավ»:

Հիմա այս խոսքերը համադրեք «ցուրտ ու մութ» տարիներին վերաբերող թուլամորթ ու քաղքենի տրտունջներին (ըստ իս` մեր կյանքի հերոսական ու լուսավոր տարիների– Գ. Ս.):

Եվ բախտավոր այս սերնդի մի քանի երիտասարդներ, նրանց մեջ նաև Ժիրայրը, 1990–ին եկան Հայաստան: Եկան Դաշնակցական կուսակցության խողովակներով: Որպեսզի օգտակար լինեն ու մասնակցեն Արցախյան ազատամարտին:

Հիշենք ժամանակները. բանակ չկար, առանձին կամավորական խմբեր, երկրապահ տղաներ էին, որ պետք է կազմակերպեին ղարաբաղյան պաշտպանությունը: Երկիրն էլ որպես պետական–պաշտոնական միավոր չկար. Հայաստանը խորհրդային երկրի կազմում էր, միաժամանակ այդ երկրի մեջ չէր:

Ինչի՞ց սկսել. պատերազմը թակում էր դուռը ու պարտադրում իրենը: Նախ և առաջ պետք էր տիրապետել ռազմական գործին: Բեյրութում նախապես պատրաստված տղաներն անցան գործի: Ժիրայրին բաժին ընկավ նախ Մեղրին: Գնաց Մեղրի ու սկսեց հընթացս ձևավորվող խմբերին ռազմական գիտելիքներ տալ: Բայց գնաց–եկավ դեռևս գործող գնացքով, որպեսզի Նախիջևանը տեսներ: Ռուսական սահմանապահներն աչալուրջ էին: Սակայն Ժիրայրը կարողանում էր ծպտվել, երևալ տեղացի, որպեսզի չգրավեր նրանց ուշադրությունը: Հակառակ դեպքում, հասկանալի է, թե ինչ կարող էր լինել օտար երկրի այս քաղաքացու հետ: Ապա, որպես զինվորական հրահանգիչ այլ շրջաններ գնաց` Ալավերդի, Էջմիածին, Հոկտեմբերյան և այլն:

Շատ էր ջահել. ո՞նց աներ, հատկապես, երբ իր ղեկավարության ներքո 50 տարեկաններ էին նաև, նաև գիտնականներ, վաստակաշատ այլ մարդիկ: Տարիքը փորձում էր թաքցնել մորուք պահելով կամ էլ տարիքը մի տասը տարով մեծ էր ասում:

***

Իսկ 24 տարեկանում արդեն զինվորական հրամանատար էր կռվող բանակում: Նախապես ղեկավարում էր Դաշնակցության ջոկատը: Հետո այդ կորիզի շուրջ ջոկատը ընդարձակվեց, համալրվեց բազմաթիվ այլ մարդկանցով, նաև` անկուսակցականներով: Ժիրայր Սեֆիլյանի գումարտակը կռվեց ամենաթեժ կետերում, ամենաբարդ պայմաններում, մինչև կգար Շուշիի ազատագրումը:

Նա իր ջոկատով մտավ Ղարաբաղ ու այնտեղ մնաց մինչև պատերազմի վերջը, մինչև հրադադար: Ու մնաց որպես առանձնակի գումարտակ: Տեղական շրջանների հիման վրա կազմավորված զինվորական միավորումների կողքին եղավ դրսից` Հայաստանից եկածը:

***

Ինչո՞ւ Ժիրայր Սեֆիլյանն արտաքսվեց կամ հեռացվեց Դաշնակցությունից: Նրա նման մարդու համար դժվար է լինել կառույցի անդամ ու անխոս ենթարկվել ղեկավարության հրահանգներին: Նա առանց քննելու հրաման կատարողներից չէր:

Նախ` ամեն ինչ այնպես չգնաց հենց սկզբից: Դաշնակցության Բեյրութի կենտրոնական կոմիտեն մեծ պատասխանատվությամբ էր նախապատրաստվել հայրենիքում ընթացող պատերազմին: Ավելի քան 100 տղաներ ստացել էին զինվորական պատրաստվածություն հայրենիք գալու և Արցախյան հերոսամարտին մասնակցելու նպատակով: Բայց… ոչ բոլորին դա հաջողվեց: Ինչո՞ւ: Որովհետև բյուրոն այդպես էր ուզում: Սա էլ այլ հարց է, թե ինչո՞ւ էր այդպես ուզում: Բայց դրա քննարկելիքը մեր խնդիրը չէ: Մինչդեռ Ժիրայրը մի բան գիտեր. Դաշնակցությունն այս պատերազմին շատ լուրջ պետք է մոտենար. նրա հաղթանակին պետք է ծառայեցներ իր ամեն կարելիությունները. և՛ ֆինանսական, և՛ մարդկային, և՛ ինֆորմացիոն, և՛ ինտելեկտուալ:

Քանի անգամ է եղել. թողել է դիրքերը, եկել է Հայաստան, մտել է Դաշնակցության այստեղի ղեկավարության գրասենյակն ու պահանջել այ՛ս, ա՛յս, ա՛յս` կռվող զինվորին անհրաժեշտը: Զենք էլ է պահանջել, զինամթերք էլ է պահանջել: Ու կատարել են խելառ հրամանատարի պահանջները: Եղել է` պարտադրված են կատարել:

Իսկ Ժիրայրն այսպես էր մտածում` դեռևս պետությունը չի ստեղծվել, բանակ չունենք, հարաբերությունները կանոնակարգված չեն: Հենց այսօ՛ր է պետք կուսակցության աջակցությունը: Վաղը, երբ ամեն ինչ կարգավորվի, գուցե և այլևս դրա անհրաժեշտությունը չլինի: Ու այս հողի վրա կոնֆլիկտներն ու տարաձայնություններն անպակաս էին իր և կուսակցության ղեկավարության միջև:

Ինչո՞ւ հակադրության մեջ մտավ տեղի քաղաքական ուժերի հետ: Մի՞թե չպետք է սերտեինք պատմության դասերն ու ձեռնպահ մնայինք նույն սխալներից: Որի հետևանքով` կրկի՛ն անմիաբանություն:

Մինչ օրս չի կարողանում հանդարտվել. ազգային ազատամարտին ինչո՞ւ նման սակավ մասնակցություն պետք է լիներ սփյուռքից: 100–ի էլ չէր հասնում կռվող տղաների թիվը:

Հիշում է` մի օր էլ չդիմացավ. կազմեց տեքստն ու եկավ Երևան, մտավ բյուրոյի նորընտիր անդամ Վահան Հովհաննիսյանի մոտ: Պահանջեց ֆաքսով ուղարկել: Դիմում էր` ուղղված արտերկրի կենտրոնական կոմիտեներին: Պահանջում էր մարդ ուղարկել. մարդիկ էին հարկավոր Ղարաբաղում:

***

Լրիվ հասկանալի, գուցե և արդարացված էր զգուշավորությունը, որ վարում էինք պատերազմը: Ավելին. կարելի է և այսպես ասել` մենք վերջին վեց–յոթը հարյուր տարվա մեջ առավել քան համարձակ էինք ու անվախ: Մենք կռվի նետվեցինք մեր հայրենիքի տարածքների համար, երբ դեռ հստակ էլ չէր, թե ի վերջո ո՞վ է կանգնելու մեր դիմաց. ընդամենը ադրբեջանական պետությո՞ւնը, խորհրդային հսկա երկի՞րը, որի կարգը խախտել էինք մեզնով, գուցե մեծ աշխա՞րհը, գուցե մեր հակառակորդի մեծ եղբա՞յրը ձեռքը մեկնի կրտսերին: Բայց արեցինք մեր կռիվն, ու ամեն ինչ լավ ստացվեց:

Սակայն Ժիրայր Սեֆիլյանն այդքան էլ գոհ չէ մեր արածով: Ավելին կարող էինք անել ու ավելիին հասնել: Մենք շատ բան ձեռքներիցս թողեցինք: Ադրբեջան անունով շինծու պետությունը պարզապես կարող էինք կազմաքանդել ու ծնկի բերել: Այդպես չարեցինք, որովհետև վախկոտ էինք` նրա բառերն են: Վախկոտ էր մեր քաղաքական և ռազմական ղեկավարությո՞ւնը: Մինչդեռ փոքրաթիվ լինելը չի ենթադրում վախկոտ լինել: Մենք պետք է այդ բարդույթն ազգովի կոտրենք մեր մեջ: Ինչքա՜ն է լինում, որ որակյալ փոքրամասնությունն է ուղղորդում մեծամասնությանը:

Աշխարհաքաղաքական իրավիճակը հօգուտ մեզ էր քսանհինգ տարի առաջ, և հօգոտ մեզ է նաև այսօր: Միայն մեր խելքն ու համարձակությունը պետք է բավի օգտվել դրանից:

Ճի՞շտ են այս տեսակետները, թե` ոչ, թող դատեն քաղաքագետներն ու ռազմագետները: Հարցն այն է, որ այսպիսին է նա` Ժիրայր Սեֆիլյանը: Գուցե` քիչ ավելի կտրուկ, գուցե` իր գնահատականներում անվերապահ, գուցե` մաքսիմալիստ, գուցե` զգացմունքային: Բայց բոլոր դեպքերում` գաղափարական ու իդեալիստ: Իսկ մի՞թե իդեալները չեն, որ առաջ են տանում մարդուն ու մարդկությանը:

***

Սկսեց զբաղվել հասարակական–քաղաքական գործունեությամբ: Ապաբարոյական շատ ախտեր էր տեսնում մեր երկրում ու կռիվ էր տալիս դրանց դեմ: Նույնն է թե` հրամանատարը հիմա էլ պատերազմն այս ճակատում էր վարում: Բայց կարող էր չէ՞, պառկել վաստակած դափնիների վրա ու վայելել փառքն ու մեծարումը: Նաև կարող էր, չէ՞, պաշտոն էլ ստանալ, հազար ու մի նյութական բարիքների տեր էլ դառնալ: Բայց` չի: Ինչո՞ւ: Չէ՞ որ իր նախկին գործընկերներից շատերն են այդպես ապրում:

Չնայած նա չգնաց այդ ճանապարհով, բայց չի էլ մեղադրում այլոց: Իր բացատրությունն ունի մարդկային թուլությունների հանդեպ` դժվար է երկար ապրել խաղաղ պայմաններում ու նյութապաշտ չդառնալ:

Չնայած գիտենք նաև, որ այն եզակի զորամասերից էր նրանը, ուր արգելված էր թալանը: Բացի վառելիքից ու զենքից, նվաճված բնակավայրերից այլ բան չէին վերցնում: Որովհետև, իր խոսքով ասած` թալանը բարոյալքում է զինվորին:

Հարցնում էի` քեզ չե՞ն փորձել գայթակղել, պաշտոն առաջարկել, որպեսզի հրաժարվես պայքարիցդ:

«Առաջարկել են,– պատասխանում էր,– բայց տեսան, որ համաձայնվողը չեմ, ու բան դուրս չի գա, անցան ռեպրեսիվ մեթոդների»:

Հարցնում եմ` դու չես՞ վիրավորվում, որ հայրենիքի համար այդքան բան ես արել, ու հիմա քեզ հետ այսպես են վարվում` բանտ են նետել, քաղաքացիություն չտվեցին: Պատասխանում է` այդպես վարվողները չեն կարող ազգային իշխանություն լինել, այս ռեժիմի ներկայացուցիչներին ես օտար եմ համարում. ումի՞ց նեղանամ: Շարունակում եմ հարցս` հիմա դու հայրենիքից նեղացած չե՞ս:

«Մի՞թե ծնողից նեղանում են»,– լինում է պատասխանը:

Ու նման պարագայում ես մտածում եմ` տեսնես այդ դեպքերում ո՞վ է ծնողը, ո՞վ` զավակը: Կոնկրետ այս դեպքում Ժիրայր Սեֆիլյա՞նն է հայրենիքի զավակը, թե՞ հայրենիքն է Ժիրայր Սեֆիլյանի զավակը:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում