Ատոմ Մխիթարյան անդրադարձը Հայաստանում վերջին տարիներին կրթության բնագավառում ստեղծված աղետալի վիճակին

PISA 2025 համեմատական վերլուծություն․ Հայաստանի կրթության համակարգի ճգնաժամը

OECD-ի PISA 2025 միջազգային գնահատման արդյունքները Հայաստանի կրթության համակարգի համար լուրջ մտահոգության, բայց միաժամանակ նաև՝ բարեփոխումների առաջնահերթությունները վերաիմաստավորելու հնարավորություն են ստեղծում։

PISA-ն գնահատում է 15-ամյա աշակերտների ոչ միայն գիտելիքը, այլև այդ գիտելիքը իրական և նոր իրավիճակներում կիրառելու կարողությունը։ 2025 թվականի հետազոտությունն ընդգրկել է բնագիտությունը, մաթեմատիկան, ընթերցանությունը և հաշվողական խնդիրների լուծումը։ Հետազոտությանը մասնակցել է ավելի քան 760 հազար աշակերտ 91 երկրներից։

Հայաստանի միջին արդյունքները երեք հիմնական ոլորտներում զգալիորեն ցածր են OECD միջինից.

Ցուցիչ-Հայաստան-OECD միջին-Տարբերություն

Բնագիտություն 369 482 −113

Մաթեմատիկա 372 463 −91

Ընթերցանություն 362 461 −99

Այս թվերն ինքնին կարևոր են, սակայն առավել մտահոգիչ է այն հարցը, թե քանի՞ աշակերտ է հասնում PISA-ի հիմնարար՝ Level 2 շեմին։

Հայաստանում այդ շեմին հասնող աշակերտների մասնաբաժինը բնագիտության և մաթեմատիկայի դեպքում մոտ 28%, իսկ ընթերցանության դեպքում՝ ընդամենը 19% է։ Այսինքն՝ ընթերցանության ոլորտում 15-ամյա աշակերտների մոտավորապես հինգից միայն մեկն է հասնում այն նվազագույն մակարդակին, որը PISA-ն դիտարկում է որպես ֆունկցիոնալ կարողությունների հիմք։

Սա արդեն միայն «ցածր վարկանիշի» խնդիր չէ։ Սա հիմնարար կրթական կարողությունների խնդիր է։

Տարածաշրջանային համեմատությունը․

 

Հայաստանի արդյունքները պետք է դիտարկել ոչ միայն OECD-ի միջինի, այլև անմիջական տարածաշրջանային համատեքստում։

 

Երկիր-Բնագիտություն-Մաթեմատիկա-Ընթերցանություն

Թուրքիա 494 475 472

OECD միջին 482 463 461

Վրաստան 422 416 384

Ադրբեջան 409 421 374

Հայաստան 369 372 362

 

Այս համեմատության մեջ Հայաստանի խնդիրը դառնում է ավելի տեսանելի։ Հայաստանը զիջում է ոչ միայն OECD-ի առաջատարներին՝ Սինգապուր, Չինաստան, Էստոնիա, այլև Վրաստանին և Ադրբեջանին՝ երեք հիմնական ոլորտներից յուրաքանչյուրում, իսկ Թուրքիայի հետ տարբերությունը հատկապես մեծ է։

Պետք է հստակեցնել, որ PISA-ն չափում է աշակերտների արդյունքները, որոնք ձևավորվում են բազմաթիվ գործոնների՝ ուսուցման որակի, սոցիալ-տնտեսական պայմանների, դպրոցական միջավայրի, ուսուցիչների կարողությունների, կրթության քաղաքականության և ընտանիքի ազդեցության համադրությամբ։

PISA-ի տվյալների ամենակարևոր քաղաքական հետևությունը Հայաստանի համար, իմ գնահատմամբ, հետևյալն է.

Հայաստանի կրթության քաղաքականության առաջնահերթությունը պետք է լինի ոչ միայն լավագույն աշակերտների զարգացումը, այլ բոլոր աշակերտների հիմնարար կարողությունների բարձրացումը։

Եթե ընթերցանության ոլորտում աշակերտների միայն մոտ 19%-ն է հասնում Level 2-ին, ապա համակարգի հիմնական խնդիրը ակնհայտորեն ոչ թե առանձին դպրոցների կամ առանձին առարկաների խնդիրն է։ Այն ունի համակարգային բնույթ։

Միաժամանակ, բարձր առաջադիմության մակարդակում ևս Հայաստանը լուրջ խնդիր ունի։ Բարձր՝ Level 5–6 մակարդակներին հասնող աշակերտների մասնաբաժինը շատ փոքր է։ Սա նշանակում է, որ կրթության համակարգը պետք է լուծի երկու խնդիր միաժամանակ՝

1. բարձրացնել աշակերտների մեծամասնության հիմնարար կարողությունները,

2. ստեղծել պայմաններ բարձր ներուժ ունեցող աշակերտների զարգացման համար։

 

Ի՞նչ պետք է փոխվի կրթության ոլորտի քաղաքականության մեջ

Առաջին՝ հիմնարար գրագիտություն։

Ընթերցանության, մաթեմատիկական և բնագիտական գրագիտության զարգացումը պետք է դառնա հանրակրթության հիմնական արդյունքային ցուցանիշներից մեկը։

Երկրորդ՝ ուսուցիչների մասնագիտական զարգացում։

Ուսուցչի վերապատրաստումը պետք է ավելի սերտ կապել աշակերտների չափելի արդյունքների և դասավանդման ժամանակակից մեթոդների հետ։ Պետք է անցնել «վերապատրաստման ժամերի» հաշվարկից դեպի վերապատրաստման ազդեցության գնահատում։

Երրորդ՝ ուսուցման բովանդակություն և մեթոդաբանություն։

PISA-ն ցույց է տալիս, որ ժամանակակից կրթության մեջ միայն փաստերի և բանաձևերի իմացությունը բավարար չէ։ Աշակերտը պետք է կարողանա վերլուծել, հիմնավորել, համեմատել, կիրառել և խնդիր լուծել նոր իրավիճակում։

Չորրորդ՝ կրթական անհավասարություններ։

Անհրաժեշտ է ավելի խորությամբ ուսումնասիրել, թե որքանով են Հայաստանի արդյունքները պայմանավորված սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակով, բնակավայրով կամ դպրոցով և այլ գործոններով։ Միասնական միջին ցուցանիշը չի կարող ամբողջությամբ նկարագրել համակարգի ներսում առկա տարբերությունները։

Հինգերորդ՝ տվյալահեն կառավարում։

PISA-ի արդյունքները պետք է կապել ազգային գնահատման համակարգերի, դպրոցների ներքին գնահատման, ուսուցիչների մասնագիտական զարգացման և կրթական ֆինանսավորման քաղաքականության հետ։ Առանց չափելի արդյունքների՝ բարեփոխումների արդյունավետությունը դժվար է գնահատել։

Այսպիսով՝ PISA 2025-ի արդյունքները Հայաստանի համար կրթության համակարգի խորքային վերանայման ազդանշան են, առանց հապաղելու։