Հայկական ատոմակայանի կանգնեցման և վերագործարկման որոշումների արանքում. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Իրականում Հայաստանի ատոմակայանը կանգնեցնելու որոշումը կայացվել է 1988 թ.–ի դեկտեմբերի 7–ին տեղի ունեցած Սպիտակի երկրաշարժից հետո, երբ ԽՍՀՄ բարձրաստիճան պաշտոնյաները որոշում են կայացրել ևս մեկ անգամ ուսումնասիրել և քարտեզագրել Հայաստանի ողջ տարածքի սեյսմակայունության վիճակը. «Փաստի» հետ զրույցում այս մասին ասաց խորհրդային տարիներին Պետպլանի էներգետիկայի և վառելիքի բաժնի պետ Էդվարդ Արզումանյանը, ով հետագայում դարձել է նաև ՀՀ էներգետիկայի առաջին փոխնախարարը:
Եվ այսպես՝ դեկտեմբերի 15–ին Հայաստանի ԳԱԱ–ում կազմված նոր քարտեզը, որով Հայկական ատոմակայանը «հայտնվեց» 10 բալանոց երկրաշարժի հավանականության գոտում, դարձավ ճակատագրական Հայաստանի համար և հունվարի 6–ին արդեն, ԽՍՀՄ կառավարությունը որոշում կայացրեց կանգնեցնել հայկական ատոմակայանը: «Քանի որ 1989 թ.–ի առաջին եռամսյակում պետք էր ավարտին հասցնել աշխատանքները, որոշում կայացվեց փետրվարի 25–ին կանգնեցնել առաջին բլոկը, իսկ մարտի 18–ին՝ երկրորդը: Եվ այդպես էլ եղավ»,– ասաց Է. Արզումանյանը:
Տարիներ անց, երբ հայկական ատոմակայանի վերագործարկման որոշում է կայացվել հարկավոր է եղել նախ լուծել միջուկային վառելիքը Հայաստան հասցնելու հարցը: Նշենք, որ խորհրդային տարիներին այն Հայաստան էր բերվում երկաթգծով, սակայն, երբ 1991 թվականի աշնանից հետո, երբ Ադրբեջանից և Վրաստանից Հայաստան եկող երկաթուղային տրանսպորտի գործունեությունը դադարեցված էր, բնական հարց է ծագել, թե ստեղծված իրավիճակում ինչպես պետք է Հայաստան բերվի ատոմային վառելիքը: Միակ ճանապարհն այն ինքնաթիռով Հայաստան հասցնելն էր, սակայն օդային ճանապարհով առաջին անգամ նման պատասխանատու «բեռ» տեղափոխելը, պարզվում էր այդքան էլ հեշտ չէր և բազում ռիսկեր էր պարունակում:
Առաջին նման խիզախ քայլը կազմակերպվել և իրականացվել է Էդվարդ Արզումանյանի անմիջական ջանքերի շնորհիվ և նրա մասնակցությամբ` 1995 թ.–ի փետրվարի 9–ին:
«Մոսկվայում մոտ մեկ ամիս կորցրեցինք, որպեսզի Ռուսաստանի ատոմային հսկողության կոմիտեի կողմից Իլ 76 ինքնաթիռով ատոմային վառելիք տեղափոխելու թույլտվություն ստանանք: Առաջին թռիչքի ժամանակ, սակայն, տեղի ունեցավ մի դեպք, որը կարող էր ճակատագրական ավարտ ունենալ ոչ միայն օդանավի անձնակազմի կամ ինձ համար, այլև ողջ տարածաշրջանի»,– ասում է Է. Արզումանյանը:
Ապրումների պատճառով նախկին փոխնախարարի մազերը հաշված ժամերի ընթացքում հասցրել են սպիտակել, որի մասին նա իմացել է տուն վերադառնալուց և իր կնոջ զարմանքից քարացած հայացքից հետո միայն: Դեպքը, որը կարող էր ճակատագրական ավարտ ունենալ քաղաքական պատճառներով է պայմանավորված եղել: Հիշեցնենք, որ այդ տարիներին Վրաստանը նույնպես անկախացել էր ԽՍՀՄ–ից և իր օդային տարածքի հսկողությունն ինքնուրույն էր իրականացնում: Այդ պատճառով էլ Ռուսաստանից Վրաստանի վրայով թռիչք իրականացնելու համար հարկավոր էր նախ վրացական կողմի թույլտվությունը ստանալ:
«Մոսկվայից ես անմիջապես Հայաստանի կառավարության հետ էի աշխատում և տեղեկացրեցի, որ հաջորդ օրն առավոտյան Մոսկվայից պետք է թռչենք Հայաստան: Տեղեկացրեցի նաև ինքնաթիռի հնգանիշ համարը և ասացի, որ մեր ինքնաթիռը 13 րոպե պետք է թռչի Վրաստանի վրայով: Խնդրեցի, որ վրացական կողմի համաձայնությունը ստանան: Ինձ խոստացան ամեն ինչ կազմակերպել, սակայն թռիչքի ժամանակ, երբ արդեն մոտենում էինք Կովկասյան լեռնաշղթային, օդանավի հրամանատարը ինձ կանչեց և ասաց, որ վրացական կողմի ավիադիսպետչերը հարցնում է՝ ով եք, ինչ եք տեղափոխում և ուր եք գնում»,– պատմում է Է. Արզումանյանը:
Վրացական կողմից տեղեկանում է, որ օդանավի թռիչքի թույլտվություն վրացական կողմում չկա և ինքնաթիռի անձնակազմին առաջարկում են հետ վերադառնալ: Հակառակ դեպքում նրանք սպառնում են, որ կործանիչ ինքնաթիռներ օդ բարձրացնելով կստիպեն օդանավին հարկադիր վայրէջք կատարել բեռի պարունակությունը ստուգելու համար կամ էլ հենց օդում կոչնչացնեն ինքնաթիռը:
«Ես որ լսեցի, որ կարող է ինքնաթիռը ոչնչացնեն, մտածեցի՝ ես որ մահանամ ոչինչ, բայց ի՞նչ կլինի ատոմային վառելիքի հետ: Ու ես հասկացա, թե որն է խնդիրը և հրամանատարին ասացի, որ ընդամենը 13 րոպեից 3–ն արդեն անցել է, 10 րոպե էլ եթե նրանց զբաղեցնենք, կանցնենք վրացական օդային սահմանը և այլևս ոչ մի վտանգ չի լինի: Մենք սկսեցինք վրացի դիսպետչերի հետ կապի մեջ մնալ, ձևացնում էինք, թե լավ չենք լսում: Նա կրկնում էր հարցերը և այլն: Նրանց ասացինք, որ մեր էլեկտրակայանի համար վառելիք ենք տանում: Եվ երբ ևս 8 րոպե էլ անցավ, պարզ էր, որ Վրաստանի օդային սահմանից դուրս գալուն մնացել էր արդեն 2 րոպե և եթե նույնիսկ այդ ընթացքում նրանք կործանիչներ օդ բարձրացնեին, ապա չէին հասցնի մեզ հարվածել, քանի որ մենք արդեն հատած կլինեինք Հայաստանի սահմանը»,– պատմեց նորանկախ Հայաստանի Հանրապետության Էներգետիկայի նախարարության առաջին փոխնախարարը:
Հայաստան հասնելուց հետո պարզվել է, որ հայկական կողմի պատասխանատուների վարչական շղթայի դանդաղ ու սխալ աշխատելու արդյունքում օդանավի մասին տեղեկությունը վրացական կողմին հասել էր բավականին ուշացումով: Դրանից հետո արդեն Հայկական ատոմակայանը վերագործարկելու համար պահանջվող վառելիքն ամբողջությամբ Հայաստան տեղափոխելու համար իրականացվել է ևս վեց չվերթ և կարողացել են այն քանակությամբ ատոմային վառելիք տեղափոխել, որքան անհրաժեշտ էր ատոմակայանի վերագործարկման համար:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում: