Գործընկերության քողի տակ․ ի՞նչ ռիսկեր են ձևավորվում Հայաստան–ԱՄՆ օրակարգում

Վերջին ամիսներին տարածաշրջանային զարգացումները նոր լարում են հաղորդում Հարավային Կովկասին։ Արևմտյան դերակատարների ակտիվացումը, Իրանի շուրջ աճող ճնշումները և Հայաստանի աշխարհաքաղաքական զգայուն դիրքը փորձագիտական շրջանակներում հարց են առաջացնում․ արդյո՞ք Երևանը կարող է հայտնվել ավելի լայն հակամարտության տրամաբանության մեջ, որի հետևանքները դուրս կլինեն իր վերահսկողությունից։

Մի շարք մասնագետներ պնդում են, որ գործընկերության և ռազմավարական համագործակցության մասին հնչող ձևակերպումների ներքո Միացյալ Նահանգները փորձում է խորացնել իր ազդեցությունը Հայաստանում՝ այն դիտարկելով որպես տարածաշրջանային հենակետ Իրանի ուղղությամբ։ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը, Իրանի հետ սահմանը և հաղորդակցային հնարավորությունները այն դարձնում են կարևոր օղակ ցանկացած սցենարի դեպքում, որը ենթադրում է Իրանի մեկուսացում կամ ուժային ճնշման աճ։

Խնդիրը միայն ռազմական կամ անվտանգային բաղադրիչը չէ։ Իրանի շուրջ հնարավոր սրման պարագայում Հայաստանը կարող է առաջիններից լինել, որ կզգա հումանիտար հետևանքները։ Եթե տարածաշրջանում լայնածավալ ապակայունացում տեղի ունենա, չի բացառվում Իրանից մարդկանց տեղաշարժը դեպի հարևան երկրներ։ Այդ հոսքի ուղղություններից մեկը կարող է դառնալ նաև Հայաստանը։ Հատկապես զգայուն է այն հանգամանքը, որ Իրանում բնակվում են նաև ադրբեջանցիներ, և անկանխատեսելի զարգացումների դեպքում հնարավոր են փախստականների խառը հոսքեր, որոնք կունենան ոչ միայն սոցիալական, այլև քաղաքական հետևանքներ։

Այս սցենարը վտանգավոր է մի քանի տեսանկյունից։ Նախ՝ Հայաստանի սահմանափակ ռեսուրսները կարող են չբավարարել մեծածավալ մարդասիրական ճգնաժամին դիմակայելու համար։ Երկրորդ՝ փախստականների հոսքի կառավարման հարցը կարող է դառնալ ներքաղաքական լարվածության աղբյուր։ Եվ երրորդ՝ տարածաշրջանային ուժային հավասարակշռության պայմաններում ցանկացած ժողովրդագրական փոփոխություն կարող է շահարկվել տեղեկատվական ու քաղաքական դաշտում՝ առաջացնելով լրացուցիչ ռիսկեր։

Փորձագետները նաև զգուշացնում են, որ արտաքին քաղաքական հավասարակշռության խախտումը կարող է Հայաստանին զրկել մանևրելու հնարավորությունից։ Եթե երկիրը ընկալվի որպես որևէ հակաիրանական ծրագրի գործիք, ապա այն ավտոմատ կերպով կհայտնվի թիրախավորման ռիսկի տակ։ Այս պարագայում խոսքը միայն ռազմական վտանգի մասին չէ, այլ նաև տնտեսական, էներգետիկ և հաղորդակցային անվտանգությանը հասցվող հնարավոր հարվածների մասին։

Հայաստանի համար առանցքային հարցը մնում է՝ արդյոք արտաքին համագործակցությունը կառուցվում է բացառապես ազգային շահերի հաշվարկով, թե՞ այն կարող է վերածվել ներգրավվածության այնպիսի գործընթացների, որոնց հետևանքները ծանր կլինեն հենց Հայաստանի համար։ Տարածաշրջանում յուրաքանչյուր սրում առաջին հերթին հարվածում է սահմանային երկրներին, և Հայաստանը, ունենալով սահման Իրանի հետ, օբյեկտիվորեն առավել խոցելի է։

Այս իրավիճակում առաջնահերթ է հստակ ռազմավարության ձևավորումը։ Անհրաժեշտ է սառը հաշվարկ, բազմավեկտոր դիվանագիտություն և ներքին պատրաստվածություն հնարավոր հումանիտար սցենարներին։ Որքան էլ արտաքին դերակատարները ներկայացնեն իրենց քայլերը որպես գործընկերային աջակցություն, Հայաստանի համար որոշիչը պետք է լինի մեկ չափանիշ՝ արդյոք տվյալ քայլը նվազեցնում է, թե մեծացնում երկրի անվտանգային և սոցիալական ռիսկերը։

Աշխարհաքաղաքական խաղերում փոքր պետությունները հաճախ հայտնվում են մեծ ծրագրերի խաչմերուկում։ Հայաստանի առաջ ծառացած մարտահրավերը պարզ է՝ չդառնալ որևէ ուժի գործիք և կանխել այն սցենարները, որոնք կարող են երկիրը կանգնեցնել նոր ճգնաժամերի առաջ։

Տարածաշրջանային զարգացումների պայմաններում զգոնությունը և հավասարակշռված քաղաքականությունը դառնում են ոչ թե ընտրություն, այլ գոյության անհրաժեշտություն։