Վտանգավոր «ամբիցիոզ» նախագիծ՝ կասկածելի կենսունակությամբ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Իսլամական աշխարհում դաշինքաստեղծ գործընթացների վերաբերյալ վերջին տարիներին առաջ եկող նախաձեռնությունները վկայում են այն մասին, որ մահմեդական պետությունները փորձում են ձևավորել նոր անվտանգության ճարտարապետություն, որը կարող է արմատական փոփոխություններ առաջ բերել ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ գլոբալ իրավիճակում։ Նման իրադարձություններին հետևելը կարևոր է Հայաստանի համար, քանի որ մենք շրջապատված ենք հիմնականում իսլամական աշխարհի ներկայացուցիչներով։

Այսպես կոչված՝ «Իսլամական ՆԱՏՕ»-ի ստեղծման շուրջ Պակիստանի, Սաուդյան Արաբիայի և Թուրքիայի միջև ընթացող բանակցությունները ներկայացվում են որպես իսլամական համերաշխության նոր տեսլական, որը հիմնված է ոչ թե միայն դավանաբանական համընդհանրության, այլև գործնական անվտանգային մարտահրավերների համատեղ արձագանքման անհրաժեշտության վրա։ Այս երեք երկրի միջև ընթացող երկխոսությունը նախատեսում է ստեղծել այնպիսի պաշտպանական մեխանիզմ, որը նման կլինի ՆԱՏՕ-ի հինգերորդ հոդվածին, այսինքն՝ դաշինքի մեկ անդամի վրա հարձակումը կհամարվի հարձակում ողջ բլոկի վրա, ինչը սկզբունքորեն նոր իրականություն է ստեղծելու մահմեդական պետությունների համագործակցության ոլորտում։

Այս եռակողմ համագործակցության յուրաքանչյուր մասնակից բերում է սեղան իր յուրահատուկ ուժեղ կողմերը, ինչը տեսականորեն ստեղծում է համալիր և ինքնաբավ անվտանգային համակարգ։ Պակիստանը, լինելով իսլամական աշխարհի միջուկային զենքի տիրապետող միակ պետությունը, կարող է ապահովել ռազմավարական զսպում և միջուկային հովանավորություն, ինչը դարձնում է այս հնարավոր դաշինքը չափազանց հզոր և ազդեցիկ ուժ տարածաշրջանում։ Թուրքիան, որն իսլամական երկրների մեջ ունի ամենազարգացած ռազմարդյունաբերական համալիրը, կարող է ապահովել դաշինքի անդամներին ժամանակակից զենքով, ռազմական տեխնոլոգիաներով և ռազմարդյունաբերության ոլորտում փորձագիտությամբ, ինչը հատկապես կարևոր է երկարաժամկետ ռազմական կայունության տեսանկյունից։Սաուդյան Արաբիան, իր անսահման նավթային հարստության շնորհիվ, կարող է ապահովել ֆինանսական ռեսուրսները, որոնք անհրաժեշտ են ինչպես ռազմական ենթակառուցվածքների զարգացման, այնպես էլ համատեղ գործառնությունների իրականացման համար։ Այս երեք բաղադրիչների համադրությունը տեսականորեն ստեղծում է հզոր եռամասնություն, որտեղ միջուկային զսպումը, արդյունաբերական հզորությունը և ֆինանսական կարողությունները հավասարակշռված և փոխլրացնող են։

Սաուդյան Արաբիայի և Պակիստանի միջև անցած տարվա սեպտեմբերին ստորագրված փոխադարձ պաշտպանության պակտը ներկայացնում է այս մեծ նախագծի առաջին շերտը։ Թուրքիայի ցանկությունը միանալու այս համաձայնությանը ազդանշան է այն մասին, որ տարածաշրջանում ձևավորվում է երեք հզոր իսլամական պետությունների միջև ռազմավարական համագործակցության նոր օղակ։ Եթե այս բանակցությունները հասնեն վերջնական պաշտպանական պակտի ստորագրմանը, դա կնշանակի էական և հնարավոր անդառնալի փոփոխություն տարածաշրջանային ուժերի դասավորության մեջ, որտեղ իսլամական աշխարհը կստանա սեփական, անկախ և ինքնաբավ անվտանգության համակարգ։

Այնուամենայնիվ, այս ամբիցիոզ նախագծի առջև կանգնած են լուրջ խոչընդոտներ և հակասություններ, որոնք հարցականի տակ են դնում դրա կենսունակությունը։ Առաջին և ամենաէական խնդիրն այն է, որ Սաուդյան Արաբիան և Թուրքիան ավանդաբար մրցակից են եղել իսլամական աշխարհի առաջնորդության հարցում։ Երկու երկրներն էլ ունեն իրենց յուրահատուկ տեսլականը մահմեդական աշխարհի կազմակերպման վերաբերյալ և փորձել են ստեղծել իրենց շուրջը ձևավորված այլընտրանքային բլոկներ։

Թուրքիան, Էրդողանի ղեկավարության ներքո, ակտիվորեն խթանել է նեոօսմանական տեսլականը՝ փորձելով վերականգնել իր ազդեցությունը այն տարածքներում, որոնք պատմականորեն եղել են Օսմանյան կայսրության մասը։ Սաուդյան Արաբիան, իր հերթին, դիրքավորել է ինքն իրեն որպես մահմեդական աշխարհի բնական առաջնորդ՝ հիմնվելով Մեքքայի և Մեդինայի սրբավայրերի պահպանության իր դերով և այն հանգամանքով, որ իր տարածքում է գտնվում իսլամի ծննդավայրը։ Այս երկու տարբեր մոտեցումները պարբերաբար բախումների են հանգեցրել և ստեղծել են մեծ լարվածություն երկու երկրների հարաբերություններում, հատկապես որոշ տարածաշրջանային հակամարտություններում, որտեղ նրանք աջակցել են տարբեր ուժերի։

Անցյալի փորձը ցույց է տվել, որ իսլամական բլոկ ստեղծելու նախաձեռնությունները բախվել են ղեկավարության հարցի անլուծելի խնդրին։ Եգիպտոսի կողմից անցած տարի առաջարկված «Արաբական ՆԱՏՕ»-ի ստեղծման նախագիծը ձախողվեց հենց նման պատճառով։

Գործնական իրականացման տեսանկյունից «Իսլամական ՆԱՏՕ»-ն ունի նաև լուրջ աշխարհագրական և տրամաբանական մարտահրավերներ։ Եթե դաշինքի նպատակը լինելու է բոլոր իսլամական պետությունների պաշտպանությունը, ապա այն կլինի անիրագործելի, քանի որ իսլամական երկրները տարածված են հսկայական աշխարհագրական տարածությունում՝ Ինդոնեզիայից մինչև Մարոկկո, ներառելով տասնյակ երկրներ տարբեր մայրցամաքներում, տարբեր քաղաքական համակարգերով և տարբեր ռազմավարական հետաքրքրություններով։ Այս բազմազանությունը դժվարացնում է ընդհանուր անվտանգային քաղաքականության մշակումը և կոլեկտիվ պաշտպանության մեխանիզմների արդյունավետ կիրառումը։

Եվս մեկ կարևորագույն խնդիր է ԱՄՆ-ի հնարավոր արձագանքը և դիրքորոշումը այս նախաձեռնության նկատմամբ։ Սաուդյան Արաբիան, ԱՄԷ-ն և տարածաշրջանի մի շարք այլ արաբական պետություններ երկար տարիների ընթացքում եղել են ԱՄՆ-ի սերտ դաշնակիցներ և ստացել են անվտանգության երաշխիքներ Վաշինգտոնից։ Իսկ Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի անդամ է և ունի դաշինքի երկրորդ խոշոր բանակը թվաքանակով։ «Իսլամական ՆԱՏՕ»-ի ստեղծումը կարող է ընկալվել որպես այլընտրանքային անվտանգային ճարտարապետություն, որը մասամբ անկախ կլինի արևմտյան ազդեցությունից։ Վաշինգտոնի համար դա կարող է ներկայացնել մարտահրավեր, քանի որ այն կարող է նվազեցնել ԱՄՆ-ի ազդեցությունը տարածաշրջանում և ստեղծել ինքնուրույն գործող անվտանգային համակարգ, որն ունի սեփական ռազմավարական շահեր և առաջնահերթություններ, որոնք կարող են չհամընկնել ամերիկյան շահերի հետ։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ն կարող է տեսնել նաև որոշակի առավելություններ այս դաշինքի ստեղծման մեջ, եթե դա կնպաստի տարածաշրջանի կայունացմանը և կնվազեցնի Վաշինգտոնի անմիջական միջամտության անհրաժեշտությունը տարածաշրջանային հակամարտություններում։

Այնուամենայնիվ, շատ հարցեր կախված են նրանից, թե ինչպես կձևավորվի այս դաշինքի օրակարգը, և արդյոք այն կնախատեսի համագործակցություն Արևմուտքի հետ, թե կփորձի ստեղծել ամբողջովին անկախ և մրցակցող համակարգ։ Թուրքիայի երկակի դիրքը՝ լինելով միաժամանակ ՆԱՏՕ-ի անդամ և «Իսլամական ՆԱՏՕ»-ի հնարավոր հիմնադիր, ստեղծում է հատուկ բարդություն և անորոշություն այս հարաբերությունների դինամիկայի վերաբերյալ։

Կրոնը, որպես դաշինքի հիմք, ունի և՛ ուժեղ, և՛ թույլ կողմ։ Մի կողմից՝ իսլամը կարող է ծառայել որպես միավորող գործոն, որը տարածվում է նեղ ազգային շահերից և կարող է ստեղծել հուզական և գաղափարական միասնություն միլիոնավոր մարդկանց միջև, մյուս կողմից՝ իսլամական աշխարհի ներսում գոյություն ունեցող բազմազան շահերը, տարբեր դավանաբանական ուղղությունները և տարբեր քաղաքական ավանդույթները դժվարացնում են միասնական տեսլականի ձևավորումը։

Սուննի և շիա ճյուղերի միջև հակամարտությունը, տարբեր իսլամական երկրների տարբեր մոտեցումները աշխարհիկության և կրոնի հարաբերության հարցում, ինչպես նաև տարբեր երկրների տարբեր պատմական փորձառությունները ստեղծում են պատկեր, որը շատ ավելի բարդ է, քան սոսկ մահմեդական ինքնության ընդհանուր զգացումը։

«Իսլամական ՆԱՏՕ»-ի հաջողության հնարավորությունը մեծապես կախված կլինի նրանից, թե ինչպես կմոտենան դրա հիմնադիրները մի շարք կարևորագույն հարցերի։ Առաջինը վերաբերում է ղեկավարության հստակ մեխանիզմի ստեղծմանը, որը կլինի ընդունելի բոլոր մասնակիցների համար և չի ստեղծի գերիշխանության կամ կախվածության զգացում որևէ երկրի մոտ։ Երկրորդ հանգամանքը նպատակների հստակ սահմանման և իրագործելի օրակարգի մշակման մասին է, որը կարող է ներառել տարածաշրջանային անվտանգության կոնկրետ մարտահրավերներ՝ Իսրայելի սպառնալիք, Իրանի ազդեցության զսպում, ահաբեկչության դեմ պայքար կամ այլ համատեղ սահմանված խնդիրներ։ Երրորդ հանգամանքը վերաբերում է համատեղ ռազմական կարողությունների իրական ստեղծմանը՝ ներառյալ հարթակների փոխգործակցության հնարավորությունը, ընդհանուր վարժանքների մեխանիզմները, մշտական հրամանատարության կառույցների և արագ տեղակայման ուժերի ստեղծումը։ Չորրորդն արդեն առնչվում է ֆինանսական կայունության ապահովմանը և ընդհանուր պաշտպանության ծախսերում բոլոր մասնակիցների արդար ներդրմանը։

Թե՛ տարածաշրջանային, թե՛, ընդհանրապես, միջազգային հանրությունն այս նախաձեռնությանը մոտենում է զգուշությամբ և հետաքրքրությամբ։ Իսրայելի համար «Իսլամական ՆԱՏՕ»-ի ստեղծումը կարող է նշանակել նոր ռազմավարական սպառնալիք, հատկապես եթե դաշինքը Իսրայելի հետ կապված հակամարտությունները սահմանի որպես իր անմիջական օրակարգ։ Իրանի համար այն կարող է հրահրել ավելի ագրեսիվ արձագանք և ավելի սերտ համագործակցություն Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ՝ որպես հակակշիռ։ Ռուսաստանը, որն ունի սերտ հարաբերություններ և՛ Թուրքիայի, և՛ Պակիստանի, և՛ Իրանի հետ, կգտնվի բարդ իրավիճակում և կփորձի պահպանել հավասարակշռված մոտեցում։ Չինաստանը, որը զարգացնում է տնտեսական կապեր բոլոր այս երկրների հետ իր «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության շրջանակում, ուշադիր կհետևի զարգացումներին և կփորձի ապահովել, որ նոր անվտանգային ճարտարապետությունը չխանգարի իր տնտեսական շահերին։ Եվրոպական երկրները նույնպես անհանգստություն են հայտնում հնարավոր հետևանքների վերաբերյալ, հատկապես Թուրքիայի կրկնակի հանդես գալու պատճառով՝ միաժամանակ որպես ՆԱՏՕ-ի անդամ և որպես «Իսլամական ՆԱՏՕ»-ի հնարավոր հիմնադրի կարգավիճակի ռիսկերով։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում