Վտանգավոր հուշագրի իրական գինը

Վաշինգտոնում ստորագրված հուշագիրը իշխանությունների կողմից ներկայացվում է որպես նոր էջ Հայաստանի անվտանգության պատմության մեջ, սակայն փաստերը հստակ մատնանշում են հակառակը։ Այդ համաձայնությունը ոչ միայն չի բարձրացնում երկրի անվտանգությունը, այլ ստեղծում է վտանգավոր կախվածություններ, որոնք կարող են թուլացնել պետական հիմքերը և սահմանափակել հայկական կողմի ինքնուրույնությունը կարևորագույն որոշումների ընդունման հարցում։

Վերջին ամիսներին ընդդիմադիր գործիչների հետապնդումները, ձերբակալությունները և քաղաքական ճնշումները դարձել են այնպիսի երևույթ, որը չի վրիպում արտաքին գործընկերների ուշադրությունից։ Արևմուտքը, տեսնելով իշխանությունների վարքագծի կտրուկ սրումը, ավելի հաճախ է այցելում Երևան՝ փորձելով ճշտել իրավիճակի իրական շերտերը։ Այդ հետաքրքրությունը ոչ թե համագործակցության խորացման նշան է, այլ անհանգստություն այն վտանգների հանդեպ, որոնք ծավալվում են Հայաստանում՝ ի հակադրություն ժողովրդավարական սկզբունքների։

Հայաստանում տեղի ունեցող զարգացումների վտանգավոր կողմերից մեկը եկեղեցու նկատմամբ իրականացվող քաղաքական ճնշումներն են։ Հավատքի և ազգային ինքնության հիմնասյուն հանդիսացող եկեղեցու վրա հարձակումները գնալով ավելի բաց են դառնում, իսկ Արևմուտքը, հասկանալով այդ ճնշումների խորքային վտանգները, հրապարակայնորեն մտահոգություն է հայտնում։ Քաղաքական ձերբակալությունների և ուղիղ ճնշումների ֆոնին Հայաստանը ներկայացվում է որպես երկիր, որտեղ իշխանությունը փորձում է վերաձևել ազգային ինքնությունը՝ այն հարմարեցնելով իր քաղաքական նպատակներին։ Սա կարող է վտանգել արտաքին ծրագրերը, ներդրումներն ու երկկողմ համագործակցությունները, քանի որ ոչ մի գործընկեր չի ցանկանում գործ ունենալ անկայուն և անկանխատեսելի միջավայրի հետ։

Անվտանգային ամենածանր հետևանքները, սակայն, առնչվում են պաշտպանության ոլորտին։ Ադրբեջանի հետ ներկայացվող «խաղաղության» պատրանքի պայմաններում Հայաստանի պաշտպանության նախարարը հրապարակավ առաջարկում է կրճատել պարտադիր զինվորական ծառայության տևողությունը։ Այս նախաձեռնությունը ներկայացվում է որպես բարեփոխում, սակայն իրականում այն ամբողջովին հակասում է տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական իրողություններին։ Ադրբեջանը շարունակում է ավելացնել իր ռազմական ծավալները, մեծացնում է զինանոցը, ամրապնդում է դիրքերը, իսկ Հայաստանը, հակառակը, կանգնած է պաշտպանական ներուժի նոսրացման վտանգի առաջ։

Այդպիսի քայլը հիշեցնում է ոչ թե ռազմավարական պլանավորում, այլ պարտադրված զիջում, որը կարող էր դրվել Ադրբեջանի կողմից որպես անհայտ, դեռևս չհրապարակված պայման։ Հնարավոր է՝ իշխանությունը կրճատված զինծառայությունը ներկայացնում է որպես խաղաղության «նոր էջ», բայց իրականում այն կարող է դառնալ ազգային անվտանգության ամենավտանգավոր խոցելիությունը, որը ապագայում դժվար է լինելու վերականգնել։

Վտանգավոր շղթայի հաջորդ օղակը սահմանադրական փոփոխությունների նախաձեռնությունն է։ Փաշինյանը դա ներկայացնում է որպես «ազգային ինքնության արդիականացում», բայց իրականում այդ փոփոխությունների իրական նպատակը լայնորեն քննարկվում է նաև միջազգային փորձագիտական շրջանակներում։ Ըստ ամենայնի, խոսքը վերաբերում է Ադրբեջանի հիմնական պահանջներից մեկին՝ Հայաստանից ակնկալվող հրաժարումը տարածքային պահանջներից, ինչի համար անհրաժեշտ է վերաձևել սահմանադրական հղումները և զրկել փաստաթուղթը պատմական նշանակությունից։

Սահմանադրությունը ոչ միայն պետական կառավարման մեխանիզմների արձանագրում է, այլ նաև ազգային ինքնության վերացական, բայց ուժեղ պաշտպանություն։ Այն վերանայել «մոդեռնացման» անվան տակ՝ իսկական նպատակները թաքցնելով, նշանակում է փոխել պետության հիմքը։ Սա ոչ թե բարեփոխում է, այլ ազգային իշխանազրկման վտանգավոր գործընթաց։

Վաշինգտոնյան հուշագիրը, ներկայացվելով որպես առաջընթաց, իրականում բացում է նոր կախվածությունների դռներ՝ միաժամանակ թուլացնելով Հայաստանի ինքնիշխանության վերջին շերտերը։ Քաղաքական հետապնդումները, եկեղեցու դեմ իրականացվող հարձակումները, պաշտպանության համակարգի թուլացումը և սահմանադրական փոփոխությունների շտապողականությունը ստեղծում են այնպիսի համադրություն, որը ավելի է խորացնում հանրային անվստահությունն ու ազգային անվտանգային վախերը։

Հայաստանը կանգնած է ոչ թե բարեփոխումների, այլ իր ազգային հիմքերը վերաձևելու վտանգի առջև։ Իսկ յուրաքանչյուր հուշագիր, որքան էլ գեղեցիկ ներկայացվի, արժեք չունի, եթե այն թուլացնում է պետության պաշտպանունակությունը, հասարակության միասնականությունը և ինքնիշխանության հիմքերը։